На прв поглед, се случи нешто што беше тешко да се замисли до неодамна: Москва, Киев и Вашингтон конечно разговараат за истата тема.
Владимир Путин ја прифаќа дискусијата за безбедноста на Русија, Украина и Европа како целина, Володимир Зеленски бара силни повоени гаранции, а американскиот претставник Стив Виткоф меѓу нив пренесува предлози за „поширока европска безбедносна архитектура“.
По години зборување за победа, пораз и исцрпување на противникот, самиот факт дека зборуваме за поредокот „по војната“ претставува одредено поместување. Но, заедничкиот термин сè уште не значи заедничка идеја...
За Киев, безбедносната архитектура значи систем што ќе ја спречи Русија повторно да нападне.
За Москва, тоа значи поредок што ќе ја спречи Украина да стане западна воена платформа долж руската граница.
Вашингтон во тоа гледа пакет територијални, воени и економски спогодби, додека Европа сака - претпоставувамe - да биде заштитена од одлуки што би можеле да се донесат без неа.
Затоа, сите страни зборуваат за безбедност, но сè уште не зборуваат за истата безбедност.
Три различни безбедносни мерки
По разговорот со Виткоф, Путин рече (всушност, тој го повторува ова долго време) дека целта не смее да биде кратко примирје, туку конечен договор што би гарантирал безбедност и за Русија и за Украина.
Зеленски, од друга страна, го поддржа прекинот на огнот, прекинот на нападите врз енергетската инфраструктура и новиот трилатерален формат, но во исто време зборуваше за гаранции слични на Член 5 од НАТО.
Техничките преговори меѓу Русија, Украина и САД би можеле да започнат по 10 ноември, веројатно во Абу Даби. Засега, постои согласност за темата на разговорот, но не и за неговата содржина.
Новата архитектура затоа нема да биде еден голем договор, туку неколку меѓусебно поврзани механизми.
Првиот би го регулирал прекинот на огнот, линијата на разделување и надзорот.
Вториот би го дефинирал воениот статус на Украина и обврските на нејзините заштитници.
Третиот би се занимавал со територијата, санкциите и реконструкцијата.
Четвртиот би требало да ги опфати пошироките односи меѓу Русија и НАТО: ракети, воени вежби, распоредување на сили, Црното Море и правила за спречување на инциденти.
Обидот да се реши сè со еден потпис речиси сигурно, од оваа перспектива, би завршил со неуспех.
Границата на картата и границата во законот
Една од најголемите пречки останува територијата.
Путин повторно ги нарече областите на исток од Украина „територија на историска Русија“, додека Москва тврди барем за целиот Донбас, вклучувајќи ги и деловите што не се контролирани од руската армија.
Киев одбива да се повлече од областите што сè уште ги држи и очигледно не може едноставно да потпише трајно откажување од териториите.
Враќањето на сите изгубени територии како предуслов за мир, сепак, Русија сигурно нема да го прифати сè додека верува дека може да постигне повеќе на бојното поле, а ова е реалност што постои иако некои сè уште не ја признаваат.
Затоа, најреалното решение би ја одделило воената реалност од правниот статус.
Борбите би престанале на договорената линија, но таа линија нема да стане меѓународно призната граница.
Русија би задржала де факто контрола врз окупираната територија, додека Украина би задржала правно право на неа. Конечниот статус би бил одложен, можеби со години или децении.
Тоа би било повеќе како корејско примирје отколку класичен мировен договор: војната би била запрена, но нејзиниот основен политички спор нема да биде решен.
Неутралност што мора да биде вооружена
Дали таков аранжман би барал воено неутрална Украина? Веројатно би бил потребен барем долгорочен мораториум за членство во НАТО, бидејќи пристапувањето на Украина во Алијансата е една од најригидните црвени линии на Русија.
Но, неутралноста може да значи многу различни работи.
Едната е разоружана Украина без сојузници, странско оружје и вистински одбранбени капацитети.
Вооружената неутралност би била сосема друга: нема формално членство во НАТО и нема постојани странски бази, но има голема украинска армија, домашна воена индустрија, западни залихи, воздушна одбрана и однапред договорена помош во случај на напад.
Киев веројатно ќе ја разгледа само оваа втора можност, со отворен пат кон Европската Унија и без правно признавање на анексиите.
Токму тука се појавува речиси нерешлив парадокс: гаранција доволно силна за да биде прифатена од Украина би можела да изгледа на Москва како НАТО без знамето на НАТО.
Гаранција доволно ограничена за да биде прифатена од Русија би му изгледала на Киев како покана за нов напад.
Бидејќи кога Путин споменува „историски руски територии“, тоа е, се разбира, широко толкување на географијата.
Гаранцијата важи само кога е оперативна
Меморандумот од Будимпешта од 1994 година очигледно не е модел што може лесно да се обнови.
Русија, САД и Велика Британија потоа потврдија почитување на независноста и границите на Украина и воздржување од употреба на сила, но документот не вклучуваше автоматска воена помош, постојани сили, оперативна команда или однапред утврдена казна за прекршителите.
Тој предвидуваше претежно консултации, а еден од потписниците, кој требаше законски да го почитува договорот, подоцна го прекрши и го задржа правото на вето во Советот за безбедност на ОН.
Затоа, новиот договор ќе мора да одговори на прашањата што ги остави празни Будимпешта.
Која територија е заштитена? Што точно ја активира гаранцијата? Кој испраќа ракети за воздушна одбрана, разузнавање и воена опрема во првите 24 или 72 часа? Дали санкциите се враќаат автоматски? Дали воздухопловните или копнените сили на земјите гаранти влегуваат во конфликтот?
Без ратификуван договор, заеднички планови и јасно дефинирани последици, новиот документ би бил само поформално напишана политичка изјава.
Ниту Член 5 од НАТО, патем, не е автомат кој механички објавува војна. Секоја членка ги презема мерките што ги смета за „неопходни“, вклучително и можноста за употреба на сила. Неговата вистинска сила доаѓа од интегрираната команда, распоредените сили и верувањето дека ветувањето ќе биде исполнето.
Токму ваков вид инфраструктура би можела да се изгради околу Украина ако се сака да се создаде веродостојна гаранција надвор од формалното членство во НАТО, односно гаранција што би го задоволила Киев. Но... тука се вртиме во круг, бидејќи Москва нема да ја прифати.
Украинската војска би можела да остане прва линија на одвраќање. САД би обезбедиле клучни разузнавачки, сателитски, логистички и антиракетни капацитети.
Велика Британија, Франција и другите европски земји би можеле да го преземат воениот дел од обврската, додека Европската Унија би го држела економскиот слој: финансирање, реконструкција, санкции и перспектива за членство.
ООН, ОБСЕ или специјално формирана комисија би можеле да го следат прекинот на огнот, но тие не треба да имаат монопол врз неговото спроведување.
Контурите на таков систем веќе постојат. Париската декларација на Коалицијата на волјата од јануари предвидуваше следење на прекинот на огнот под американско водство, долгорочно вооружување на Украина, мултинационални сили, обврска за помош во случај на нов руски напад и заеднички координативен центар во Париз.
Слабоста на тој план останува во формулацијата: помошта може да вклучува воени капацитети, но сè уште не е јасно кој всушност би влегол во конфликтот, кога и под кои услови.
Но, на сите им е јасно дека Париската декларација воопшто не ги зема предвид безбедносните барања на Русија.
Затоа, идејата е речиси незначителна во контекст на темата за која зборуваме овде.
Со други зборови, сè додека Европа се преправа дека не разбира дека и Русија има безбедносни потреби, ова нема да води никаде.
Ако Европа ја турка идејата за проширување на НАТО како „одбрана против Иран и Северна Кореја“, фраза што беше популарна во годините пред почетокот на војната, потегот не е можен, односно теоретски е можен само ако Европа е целосно изоставена од приказната!
Европа помеѓу извршител и преговарачите
Претставниците на Европа и НАТО учествуваа во подготвителните разговори во Осло, но најавениот главен формат останува трилатерален - Русија, Украина и САД.
Засега, Европа е сведена на подготвителен партнер, финансиер и можен извршител на договорот што политички би го обликувал Вашингтон. Ова е делумно последица на европската политика која со години инсистира на „принципи“, но не развила свој дипломатски канал кон Москва или воена автономија од САД.
Американската флексибилност отвора простор што европската ригидност не успеа (или сакаше) да го создаде.
Најверојатниот компромис затоа не е ниту целосна руска победа ниту враќање на границите од 1991 година.
Тоа би бил несовршен хибрид: прекин на огнот на постојната линија без правно признавање на анексиите, воено неврзана, но веројатно силно вооружена Украина, отворен пат кон ЕУ, повеќедржавни гаранции со американска поддршка, меѓународен надзор и реципрочни ограничувања на силите и ракетите.
Таквиот договор не би ги помирил историските наративи ниту би му донел на некого конечна правда. Сепак, би можел да го запре убивањето и да го направи продолжувањето на војната многу поскапо од одржувањето на мирот.
Споменувањето на безбедносната архитектура затоа сè уште не е пробив, но е почеток на посериозен разговор.
Вистинскиот тест нема да биде колку земји свечено ќе го потпишат документот, туку што ќе се случи во четири часот наутро првиот ден кога некој ќе го прекрши (и тој некој не мора да биде Русија).
Ако одговорот е нова рунда консултации, ќе ја добиеме Будимпешта под друго име.
(Vecer.mk VIA)
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
