Во јуни 1968 година, било издадено Решението за именување на конкурсната комисија за спроведување конкурс за изработка идеен проект за изведба на споменик на Национално-ослободителната борба и Илинденското востание, денес понат како Македониум.
„Илинден“ или “Македониум“, е споменички комплекс во Крушево. Споменикот бил откриен на 2 август 1974 година, на денот на триесетгодишнината на заседанието на АСНОМ и 71 годишнина од Илинденското Востание. Споменикот е замислен од страна на Јордан Грабулоски и Искра Грабул, ја означува непокорноста, борбата и вечната стремеж на македонскиот народ за слобода и самостојна држава.
Локацијата е избрана затоа што на Гумење за време на Крушевската Република се наоѓало востаничкото раководство предводено од Никола Карев.
Комплексот започнува со пет раскинати пранги, симбол на петвековното османлиско владеење и ослободувањето од потчинетоста. Потоа се наоѓа криптата со 58 елементи во форма на топовски цевки, посветени на револуционери, настани и жртви од борбата за слобода.
Следната целина е амфитеатарот, замислен како сцена и училница. Неговата порака е дека историјата не треба само да се одбележува, туку да се раскажува и да се пренесува на идните генерации.
На крајот се наоѓа белата купола, најпрепознатливиот дел од Македониумот. Нејзината форма се поврзува со боздоган, цвет, тврдина или вселенско тело. Наместо класични статуи и реалистични сцени, авторите избрале апстрактен и футуристички израз, со кој Илинден е претставен не само како минато, туку и како идеја насочена кон иднината.
Во внатрешноста, витражите на Борко Лазески ја претвораат светлината во дел од меморијалната порака. Осумте релјефи ја прикажуваат борбата преку апстрактни форми што асоцираат на раѓање, страдање, отпор и ослободување.
Главната историска порака на Македониумот е поврзувањето на „двата Илиндена“ – востанието и Крушевската Република од 1903 година со АСНОМ и создавањето на современата македонска државност во 1944 година. Споменикот ја претставува државноста како резултат на долг и континуиран стремеж кон слобода.
Во неговата внатрешност се наоѓа и гробот на Никола Карев, чии останки биле положени таму во 1990 година. Со тоа апстрактниот споменик добива и конкретен човечки центар, поврзан со политичката идеја на Крушевската Република.
Најсилната симболика се наоѓа во движењето низ комплексот. Посетителот ги остава зад себе раскинатите синџири, минува покрај жртвите и историската училница, а потоа влегува во осветлената купола. Патеката ја претставува слободата како процес до кој се стигнува преку отпор, жртва, паметење и создавање држава.
Македониумот затоа не е само споменик на Илинден. Тој е архитектонски симбол на македонската борба за слобода, државност и историски континуитет.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
