Од автомобили што стигнале до Америка и трактори што се продавале во Африка, до еден од првите европски џебни калкулатори и мопеди што ја освоиле Холандија, Југославија произведувала стоки што се пласирале на пазарите низ целиот свет. Кога се зборува за индустријата од тоа време, најчесто споменувани имиња се големите системи како што се „Енергоинвест“, „Кончар“, „Искра“, „Застава“ и „Горење“. Сепак, зад нив стоеја конкретни производи кои станаа дел од секојдневниот живот, но и сериозна извозна предност.
Еве 10 производи со ознаката „Произведено во Југославија“ кои го обележаа едно време:
1. Yugo – автомобилот што стигна до Америка
Малиот автомобил од Крагуевац започна да се произведува на почетокот на 1980-тите, а до 1985 година стигна и на американскиот пазар. Првата пратка од 220 автомобили го напушти Крагуевац во јули истата година. На Американците им беше понуден како исклучително евтин автомобил, а целиот проект заврши со целосно прекинување на производството во „Застава“ во 2008 година.
2. Застава 101 – „Стојадин“ што ја моторизираше Југославија
Популарниот „Стојадин“ беше базиран врз технологијата на Фиат, но се произведуваше во Крагуевац со децении. Тој беше еден од најкористените автомобили во земјата, а неговите зачувани примероци сè уште се дел од колекционерската сцена.
3. Томос АПН – мопедот што го освои Западот
„Томос“ од Копер произведе повеќе од 2,5 милиони мотоцикли и мопеди. Извезуваше во Скандинавија, а особено важен пазар беше Холандија, каде што компанијата имаше и своја фабрика. Моделите APN, Automatic и Colibri станаа синоним за едноставни и издржливи мопеди.
4. ТАМ – камионите од Марибор стигнаа до Африка и Америка
ТАМ беше еден од најголемите производители на камиони и автобуси во Југославија. Неговите возила се извезуваа во Египет, Конго, Гана, Замбија, Индонезија, Колумбија, Либија, Саудиска Арабија, па дури и во САД.
5. ИМТ 533 и 539 – трактори кои станаа симбол на селото
ИМТ произведуваше трактори кои беа ценети поради нивното лесно одржување и достапноста на резервни делови. Моделите 533 и 539 станаа легендарни, а овие трактори се извезуваа и во Африка и Азија. Оригиналното производство заврши во 2015 година.
6. Прва петолетка – хидраулика за целиот свет
Фабриката „Прва петолетка“ од Трстеник имаше речиси 20.000 вработени и извезуваше производи во повеќе од 30 земји. Нејзините хидраулични и пневматски системи се користеа во сè, од индустријата и енергетиката, до воената технологија и авијацијата, а компанијата соработуваше и со најголемите светски производители.
7. Digitron DB800 – технолошко чудо од Бује
Во 1971 година, во Бује беше направен Digitron DB800, еден од првите европски џебни калкулатори. Во време кога електронските калкулатори беа најсовремена врвна технологија, Југославија имаше свој производ кој денес е вреден колекционерски предмет.
8. ЕИ Ниш – телевизори и електроника
ЕИ Ниш беше гигантски систем со околу 28.000 вработени. Првиот телевизор во Југославија беше произведен во Ниш во 1958 година, а сериското производство започна една година подоцна. Подоцна пристигнаа и телевизорите во боја, радиоапаратите, компјутерите и другата електроника.
9. ТАС Голф – „народниот автомобил“ од Сараево
Првите модели на Volkswagen Golf започнаа да се склопуваат во фабриката ТАС во Вогошќа во 1976 година. И моделите Golf и Caddy се извезуваа од Сараево за европскиот пазар, сè додека војната во 1992 година не го прекина производството.
10. Југопластика – од чевли до играчки
„Југопластика“ од Сплит произведуваше обувки, играчки, амбалажа и бројни пластични производи за домаќинството. Нејзините артикли беа дел од секојдневието на милиони луѓе, а голем дел од производството се пласираше и на странските пазари.
Што остана од индустриското наследство?
Југословенската индустрија не беше затворена за светот. Компаниите користеа странски лиценци, соработуваа со големи производители, развиваа свои решенија и се обидуваа да ги освојат странските пазари. Колапсот на земјата беше голем удар, но фабриките не исчезнаа само поради тоа, технологијата, конкуренцијата, пазарите и методите на производство се променија. Многу фабрики не успеаја да се адаптираат, додека други беа приватизирани, поделени или затворени, пишува „Курир“.
Сепак, кога денес ќе се појави стариот знак „Произведено во Југославија“, тоа не буди само носталгија. Нè потсетува и на времето кога фабриките во Крагуевац, Марибор, Копер, Трстеник, Ниш, Сараево и Сплит испорачуваа производи низ целиот свет.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
