Бранот насилни протести, палења и масовни немири кои изминатиов викенд ја потресоа Франција, а чие ехо се прошири и во соседните Белгија, Италија и Португалија, повторно ја отвори старата, но се поактуелна дебата за длабоката и системска криза во која се наоѓа европскиот политички центар. Додека десничарските популисти, евроскептиците и американските фигури вината брзо и лесно ја префрлаат на миграцијата, отворените граници и неуспешната интеграција на доселениците, темелните анализи покажуваат дека корените на ова незадоволство се многу подлабоки, посложени и вкоренети во суровата економска секојдневица на просечниот европски граѓанин.
Причините за немирите на прв поглед се чинат јасни: гневот поради падот на реалната вредност на платите, сè поагресивниот капитализам и неспремноста на парламентот да преземе нешто. Тој гнев дополнително го разгоруваат политичките агитатори, а разумот сè повеќе им отстапува место на инстинктите, пишува „The Economist“.
Малкумина од оние што излегоа на улиците на француските градови оваа недела би ги препознале тие зборови. Но, многумина би се согласиле со Џорџ Дејнџерфилд, британско-американскиот новинар кој ги напиша. Протестантите се обземени од гнев. Гнев поради неуспехот на државата и против центристичките политичари на власт, кои сè потешко се справуваат со проблемите, а тоа се манифестира како гнев поради високите цени и економските пореметувања.
Лекција од историјата
Дејнџерфилд пишуваше за „чудната смрт на либералната Англија“ во годините што му претходеа на Првата светска војна. Денес, некои предвидуваат слична мрачна судбина за либералната Европа. Подметнувањето пожари, насилството на разбрануваните групи, грабежите и масовните протести покажуваат колку граѓаните ја изгубиле верата во своите политички лидери.
Франција има долга традиција на протести, но насилството што минатиот викенд ширум земјата го предизвикаа изгредниците со качулки и маски беше необично жестоко. Протести избија и во Белгија, Италија и Португалија. На претстојните избори, најпрво следниот месец во Шпанија, а потоа идната година во Франција и Полска, гласачите би могли да ги казнат умерените, центристички партии. Во Италија пак, уште порадикалната деценија се обидува да ја надмине популистичката премиерка Џорџа Мелони, која владееше од позициите на политичкиот центар. Во заднината чекаат поригидни политичари од крајните делови на политичкиот спектар, меѓу кои се Марин Ле Пен во Франција и Алис Вајдел во Германија.
Многумина во Америка и Европа сметаат дека политичкиот центар е сам виновен за сопствените проблеми. Доналд Трамп ликува тврдејќи дека Европа гори затоа што нејзините челници не ги послушале неговите совети, туку ги оставиле границите отворени и дозволиле секоја година милиони имигранти да доаѓаат од Авганистан, Алжир и Сирија. Претставниците на десницата собрани околу движењето МAГА, како Илон Маск, тврдат дека растот на муслиманското население претставува најголема закана. Некои дури зборуваат, во апокалиптичен и апсурден тон, за „бришење на цивилизацијата“ или граѓанска војна.
Дури и германскиот канцелар Фридрих Мерц оваа недела изјави дека високите стапки на миграција и неуспешната интеграција на доселениците се делумно одговорни за изненадниот бран на насилни немири. Слично тврдеше и новиот унгарски премиер Петер Сијарто. Таквите толкувања се или кукавички или служат за сопствени политички интереси. Нема сомнеж дека многу европски гласачи сакаат да го ограничат уселувањето и одобрувањето азил. Но, кога станува збор за насилните протести, дијагнозата е едноставно погрешна. Проблемите со кои се соочуваат европските центристи се многу посложени, а нивното решавање е значително потешко.
Маршот во Франција
Иако некои млади протестанти во Франција носат дресови од алжирската фудбалска репрезентација или извикуваат пропалестински слогани, денешните немири во Европа не се првенствено прашање на раса или религија. Во саботата низ Франција маршираа повеќе од 500.000 луѓе, а големо мнозинство беа со бела боја на кожата и не го криеја лицето. На протестите ги поттикнаа, како и граѓаните на другите европски земји, високите животни трошоци и лошата квалитетна услуга на јавните сервиси. Тие бараат поголеми субвенции за гориво, повеќе пари за училиштата и поголема државна помош.
Можеби најголемата група меѓу нив ја сочинуваат приврзаниците на популистичкиот левичар Жан-Лик Меланшон, постар политички агитатор и некогашен троцкист, кој е многу посличен на Берни Сандерс отколку на некој емир на Исламската држава. По протестите навистина следеше сериозно насилство. Но, неговите причини треба да се бараат на друго место, а не во расните разлики. Насилните групи напаѓаа јавни згради, полициски возила и други објекти. Ги разбиваа излозите и ги ограбуваа луксузните продавници, како Луј Витон, но и малите продавници во сопственост на доселеници.
Полицијата не успеа да го спречи насилството, а претходно и самата се најде на мета на обвинувања за брутално постапување кон студентите кои протестираа. Голем дел од насилните изгреди ги поттикнаа и организираа анархистички групи кои застапуваат радикални политички промени. Така, маж во триесеттите години, француски државјанин со бела боја на кожата, беше уапсен во врска со подметнувањето пожар во градското собрание од 19 век во Лимож.
Иако критичарите погрешно ги толкуваат причините за немирите, европските центристи навистина се соочуваат со сериозни проблеми. Франција покажува колку се тие длабоки.
Каде се идеите?
Првиот проблем е фискалната стапица која на политичарите речиси им оневозможува ефикасно дејствување. Кога францускиот претседател Емануел Макрон во 2018 и 2019 година се соочи со огромни протести на движењето на жолтите елеци (gilets jaunes), можеше да издвои милијарди евра за да го смири незадоволството на граѓаните. Денес тоа повеќе не е возможно. Франција троши премногу, а нејзината економија расте пребавно – за време на мандатот на Макрон едвај нешто повеќе од еден отсто годишно.
Оваа есен француските парламентарци тешко ќе успеат да усвојат буџет со кој дефицитот би се намалил за само 0,4 процентни поени, на и натаму неодржливи пет отсто од БДП. Дури и таков скромен обид за намалување на дефицитот би можел да доведе до пад на владата. Франција е толку задолжена, а финансиските пазари имаат толку малку доверба во нејзините политичари, што разликата меѓу приносите на француските и германските државни обврзници порасна на нивоа последен пат забележани за време на должничката криза во еврозоната.
Наместо да се соочат со тој предизвик, политичарите од центарот делуваат како да останале без идеи. Економист своевремено го поздрави Емануел Макрон како храбар нов предводник на радикалниот центризам. Денес меѓутоа, центристичките политичари се држат заедно за да се заштитат, додека сета политичка енергија доаѓа од крајната левица и десница. Истражувањата покажуваат дека повеќе од 80 отсто од Французите се песимистични кога размислуваат за својата иднина, особено за економските изгледи на земјата. Германискиот канцелар Фридрих Мерц е изразито непопуларен и би можел да биде принуден да ја напушти функцијата. Неговите напади врз мигрантите ја одразуваат неспособноста да најде убедливи пораки и политички идеи со кои би им се спротивставил на Алис Вајдел и нејзината партија Алтернатива за Германија (AfD).
Затоа не е чудно што на центристичките партии им се заканува тежок изборен пораз. Анкетите покажуваат дека шпанскиот премиер Педро Санчез, претставник на левиот центар, наскоро би можел да ја изгуби власта, а би го заменила коалиција на умерената и популистичката десница. Во Франција, немирите, како и неоснованото уверение дека за нив се одговорни имигрантите, би можеле да ѝ помогнат на Марин Ле Пен, лидерката на популистичката десница собрана околу Националното собирање, во мај да ги освои претседателските избори. Анкетите покажуваат дека ова неделно насилство ѝ ја зголемило поддршката. Додека Макрон отпатува во посета на заливските земји, Ле Пен одржа говор во кој, настапувајќи речиси како претседателка, повика на воспоставување на јавен ред.
Хроника на најавената смрт
Насилството во Франција би требало да ги размрда центристичките политичари кои затвораат очи пред проблемите и да ги натера да се соочат со последиците од сопствените неуспеси. Ако нивните земји потонат во немири и судири, ќе ја изгубат власта, а ако тоа се случи, Европската Унија би можела да западнат во парализа, додека во исто време остатокот од светот ќе продолжи да напредува. Во случај државите на Европската Унија да попуштаат пред рускиот претседател Владимир Путин, тој ќе станува само поагресивен.
Џорџ Дејнџерфилд пишуваше за време во кое поголемиот број луѓе не беа свесни за катастрофата што им се приближуваше. Денешните европски либерали немаат таков изговор.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
