Некои луѓе се толку сигурни во своето знаење, што не забележуваат колку всушност им недостига. Ефектот Данинг-Кругер објаснува како недоволното познавање на одредена област може да го отежни реалното проценување на сопствените способности. Сепак, овој психолошки феномен не влијае само на другите — секој од нас може да има области во кои го преценува своето знаење.
Ефектот Данинг-Кругер е когнитивна пристрасност што ги тера луѓето да ги преценуваат своите знаења или способности во одредена област. Терминот е именуван по психолозите Дејвид Данинг и Џастин Кругер, кои во 1999 година објавија истражување за врската помеѓу вистинските способности и начинот на кој луѓето ги оценуваат сопствените резултати, пишува „Сајколоџи тудеј“.
Во истражувањето, учесниците решавале задачи по логичко расудување, граматика и препознавање хумор. Најслабо оценетите честопати ги проценувале своите постигнувања како значително подобри отколку што навистина биле. Истражувачите го поврзале ова со метакогницијата, односно способноста да ги процениме сопствените мисли, знаења и резултати.
Зошто е тешко да се препознае сопственото незнаење?
За да процениме колку добро правиме нешто, ни треба одредено познавање на самата област. Ако не знаеме доволно за некоја тема, можеби нема ни да знаеме што треба да провериме, какви грешки правиме или кои важни детали ни недостигаат.
Поради ова, одредено лице може да извлече погрешни заклучоци додека искрено верува дека е во право. Проблемот не е нужно во тоа што сака да ги измами другите, туку во тоа што не ги препознава ограничувањата на сопственото знаење.
Овој ефект може да се појави во различни ситуации — од дискусии за политика и финансии, до деловни одлуки и секојдневни разговори. Некој што штотуку почнал да истражува одредена тема може да добие впечаток дека ја разбира многу подобро отколку што навистина ја разбира.
Ефектот Данинг-Кругер не влијае само на неупатените
Една од важните пораки на овој феномен е дека никој не е целосно имун на погрешно проценување на сопствените способности. Дури и луѓето што имаат многу знаење во една област, можат погрешно да проценат колку добро познаваат друга.
Интелигенцијата, образованието и искуството не значат автоматски дека некој ќе биде добар во сè. Вештините стекнати во една област не мора нужно да се пренесат во друга, иако претходниот успех понекогаш ни дава преголема самодоверба.
Според статијата објавена во списанието „Психологија денес“, луѓето можат да добијат лажно чувство на експертиза кога првпат ќе научат нешто за тема што претходно им била непозната. Дури кога ќе продолжат да истражуваат, стануваат свесни колку е сложена областа и колку повеќе работи има за совладување.
Што е спротивно од ефектот Данинг-Кругер?
Порталот „Психологија денес“ го споредува овој феномен со т.н. синдром на натрапник — односно чувството дека личноста не е доволно способна или дека не го заслужува успехот што го постигнала, и покрај доказите што го потврдуваат спротивното.
Додека кај ефектот Данинг-Кругер личноста ги преценува своите способности, кај синдромот на натрапник таа ги потценува. Сепак, станува збор за различни психолошки концепти, а не за два сосема спротивни краја на еден и ист феномен.
Како можеме да ја избегнеме стапицата на прекумерната самодоверба?
Првиот чекор е повремено да ги доведуваме во прашање сопствените заклучоци и да ја признаеме можноста дека грешиме. Ова не значи дека треба да се сомневаме во сè што знаеме, туку дека треба да бидеме подготвени да ги провериме фактите и да ги слушнеме аргументите што не се совпаѓаат со нашето мислење.
Исто така, корисно е да се побараат повратни информации од луѓе кои имаат поголемо искуство во областа што нè интересира. Конструктивната критика може да посочи грешки што самите не ги забележуваме, додека континуираното учење ни помага пореално да ги процениме нашите способности.
Важно е и да не реагираме веднаш дефанзивно кога некој ќе ни посочи пропуст. Подготвеноста да прифатиме дека нешто не знаеме не е слабост, туку основен предуслов за учење нешто ново.
Како да препознаеме дека можеби го преценуваме своето знаење?
Вреди да се запрашаме дали сме слушнале слични забелешки од повеќе различни луѓе, но секој пат сме ги отфрлале без подлабоко размислување. Исто така, треба да обрнеме внимание на областите во кои сме апсолутно сигурни дека сме во право и да се запрашаме на што точно се темели таа сигурност.
Ова не значи дека секоја критика е оправдана или дека мнозинството автоматски е во право. Суштината е да не ги отфрламе информациите само затоа што не се согласуваат со нашите верувања.
Ефектот Данинг-Кругер нè потсетува дека довербата не е исто што и знаењето. Колку повеќе сме подготвени да ги преиспитаме сопствените заклучоци, да ги потврдиме информациите и да ги признаеме границите на нашето искуство, толку е поголема веројатноста да донесуваме подобри проценки и постојано да учиме.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
