Иши бил последниот познат член на племето Јахи, подгрупа на Индијанците Јана од северна Калифорнија. Роден е околу 1861 година во областа на планините Сиера Невада, помеѓу реките Пит и Федер, каде што луѓето од племето Јахи живееле како ловци-собирачи во мали, егалитарни заедници, жестоко бранејќи ја својата територија во планинските клисури.
За време на Калифорниската златна треска од 1848 до 1855 година, Јахите претрпеле страшни загуби поради доселениците, болестите (големи сипаници) и судирите, што го свело нивното племе на околу 60 преживеани до 1865 година по масакрот кај Три Нолс, каде што биле убиени 40 припадници на племето, а последните напади дополнително ги преполовиле преостанатите. Иши и неговото семејство се криеле четириесет и четири години, верувајќи дека Јахите се истребени, додека преживувале во изолација од белците.
Во 1908 година, геодети го откриле нивниот логор во кој живееле Иши, неговиот вујко, мајка му и уште една жена, но го опљачкале, однесувајќи предмети како крзнени наметки и стрели. До 1911 година, откако неговите роднини умреле ‒ вујкото и мајката најверојатно се удавиле, а другата жена исчезнала ‒ Иши, тогаш на возраст од околу педесет години, останал сам.
Попоттикнат од шумските пожари и гладот, тој излегол од дивината на 29 август истата година во близина на Оровил во Калифорнија, каде што го пронашол еден работник во кланица. Шерифот го уапсил и му ставил лисици, но Иши не давал отпор.
Веста за „последниот див Индијанец“ брзо се проширила, а антрополозите од Универзитетот во Калифорнија во Беркли, Алфред Кроебер и Т. Т. Вотерман, го препознале како преживеан припадник на племето Јахи од областа Дир Крик и го однеле во Музејот за антропологија во Сан Франциско, каде што живеел следните четири и пол години.
Живот во музејот и споделување на културата
Во музејот, кој тогаш бил сместен во близина на паркот Голден Гејт, Иши работел како домар и асистент во истражувањата, а бил ангажиран да ја прикажува културата на Јахите пред белата публика. Тој споделувал знаења за семејните структури, именувањето, церемониите и традиционалните техники, како што се изработката на алатки од опсидијан и стакло, изработката на лакови и ловот.
Развил пријателство со лекарот Секстон Поуп, кој од него ја научил изработката на лакови, а бил снимен и на восочни цилиндри како зборува и пее на јазикот јана, што подоцна го проучувал лингвистот Едвард Сапир. Во 1914 година, Иши неволно предводел експедиција назад во долината Дир Крик, каде што ги документирал обичаите на Јахите, но морале да побегнат поради ерупцијата на вулканот Ласен Пик на 30 мај.
Во летото 1915 година престојувал кај семејството Вотерман во Беркли, а учествувал и во настани како посетата на операта Орфеум и снимањето со глумицата Грејс Дарлинг за време на Меѓународната изложба Панама-Пацифик. Иши бил опишан како пријателски настроен и подготвен да го сподели своето знаење, иако неговата положба наликувала на присилна работа.
Болест и последните години
Иши страдал од респираторни проблеми за време на престојот во Сан Франциско, со повеќекратни хоспитализации поради инфекции, бронхопневмонија и болки, а туберкулозата му била дијагностицирана во почетокот на 1915 година. И покрај напорите да се лекува со свеж воздух, вежби и забава, тој починал од напредната белодробна туберкулоза на 25 март 1916 година во болницата во Калифорнискиот универзитет, на возраст од 54 до 55 години.
Неговите последни зборови наводно биле: „Вие останете. Јас одам.“ Наспроти противењето на Кроебер, била извршена обдукција, а мозокот бил зачуван и испратен во институтот Смитсонијан во 1917 година. Телото било кремирано според традицијата на Јахите, заедно со предмети како лакови и мониста, и поставено во ниша на гробиштата Маунт Оливет во Колма.
Во 2000 година, мозокот и пепелта беа вратени и повторно споени благодарение на напорите на племињата Маиду, Рединг Ранчерија и Пит Ривер, и беа погребани на тајна локација во близина на Дир Крик.
Иши, чие име на јазикот јана едноставно значи „човек“ бидејќи не сакал да го открие своето вистинско име, стана симбол на геноцидот врз домородните народи во Калифорнија.
Неговиот живот и придонесот за зачувување на културата на Јахите ‒ преку предметите, снимките и приказните што ги споделил ‒ останаа важен дел од антрополошкото наследство, а музејот и денес ги чува тие артефакти достапни за јавноста. Преку приказната за Иши, светот подобро ги разбра страдањата и отпорноста на народот Јахи среде колонијалната експанзија.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
