Можеби е невозможно да се пронајде една точка од каде што најдобро би се согледале размерите на уништувањето предизвикано од граѓанската војна во Судан, која веќе навлезе во својата четврта година. Сепак, како што заклучуваат новинарите на „Економист“ по нивната посета на земјата, разурнатиот главен град можеби е најдоброто место од каде што треба да започне приказната за тоа како сè тргна наопаку.
Пред да избие војната во април 2023 година, Картум беше живописен град со околу седум милиони жители. Денес неговиот центар е целосно пуст. Од зградите на државните институции останаа само оглодани урнатини, додека некогашните луксузни домови и хотели се претворени во згаришта. Улиците, опожарени во борбите, зеваат празни. Има толку многу лешеви што од импровизираните масовни гробници вират човечки черепи, а убивањето сè уште не престанува.
Разрушениот Картум ги одразува размерите на еден од најтешките африкански судири на овој век. Војната опустоши големи делови од третата по големина африканска држава и принуди над 14 милиони луѓе да ги напуштат своите домови. Се проценува дека стотици илјади луѓе загинаа во борбите, од глад или во бранови на геноцидно насилство.
Единствениот понов африкански конфликт чии стравоти можат да се споредат со овој е оној во Демократска Република Конго, кој на почетокот на 2000-тите однесе повеќе од пет милиони животи. Сепак, војната во Судан е геополитички уште позначајна. Влекувајќи ги соседните држави, овој судир придонесе за повторно разгорување на граѓанските војни во Јужен Судан и Јемен, заканувајќи се и со нов бран насилство во Етиопија. Изминатиов период надворешните актери покажаа застрашувачка рамнодушност спрема страдањата на народот: или го финансираа продолжувањето на борбите, или просто го свртеа погледот на друга страна.
Сепак, војната во Судан сега директно се испреплетува со кризата на Блискиот Исток. Поради загрозувањето на пловидбата во Црвеното Море, цената на судирот за државите што ги поддржуваат заратените страни драстично расте, што конечно би можело да ги поттикне сериозно да поддржат мировни преговори.
Задкулисна војна на големите сили
На прв поглед, војната во Судан се води меѓу две страни: Суданските вооружени сили (САФ), кои ја претставуваат редовната армија и де факто власта во земјата, и Силите за брза поддршка (РСФ), богата и добро вооружена паравоена формација. Покрај нив дејствуваат и бројни други судански групи што се приклонија кон едната или другата страна.
Според размерите на уништувањето, оваа војна може да се спореди единствено со судирот меѓу Украина и Русија. Според податоците на Високиот комесаријат за бегалци на Обединетите нации (УНХЦР), околу 14 милиони луѓе беа принудени да ги напуштат своите домови, што претставува најголемо присилно раселување на населението во овој век.
Суданските вооружени сили (САФ), под команда на генералот Абдел Фатах ал-Бурхан, се обидуваат да остават впечаток дека војната се приближува кон завршната фаза по последните воени успеси. Сепак, аналитичарите предупредуваат дека без нови дипломатски иницијативи, тешко дека армијата ќе успее долго да го одржи тој замав. Од друга страна, паравојската РСФ предводена од Мохамед Хамдан Дагало (попознат како Хемедти), и понатаму цврсто ги држи своите упаришта во регионот Дарфур.
Судирот истовремено е и застапничка („прокси“) војна во која богати регионални сили се натпреваруваат за влијание и ресурси:
- РСФ добива оружје, пари и платеници од Обединетите Арапски Емирати (иако Абу Даби одлучно го негира тоа).
- САФ (редовната армија) ја ужива поддршката на Египет, Катар, Саудиска Арабија и Турција, кои ги снабдуваат со оружје и финансии.
Донеодамна, сите овие актери имаа интерес војната да продолжи. Во меѓувреме, меѓународниот фактор го пренасочи вниманието на други кризи: Европа е загрижена за Украина, додека американската администрација е зафатена со воената кампања против Иран. Прифаќајќи ја реалноста дека светот ги смета за изгубен случај, многумина Суданци сè почесто стравуваат од т.н. „сомалиско сценарио“, децении судир на кој не му се гледа крајот.
Две можности за пресврт и мир
И покрај мрачните прогнози, во моментов се појавуваат два клучни фактори кои отвораат какава-таква можност за завршување на војната:
1. Блискоисточната ескалација и блокадата на Црвеното Море Со ширењето на конфликтот со Иран, фокусот од Ормушкиот Проток сè повеќе се префрла кон Црвеното Море. Хутите продолжуваат да напаѓаат нафтени танкери поврзани со Саудиска Арабија, што доведе до драстичен пад на поморскиот сообраќај низ протокот Баб ел-Мандеб. За Саудиска Арабија, суданското крајбрежје повторно добива витална стратешка важност. Поради тоа, расте и политичката и безбедносната цена што ОАЕ би можеле да ја платат доколку продолжат да ја поддржуваат паравојската РСФ. Ова ги зголемува изгледите двете богати заливски сили да бидат подготвени на компримис, со што примирјето во Судан би станало дел од поширокиот мировен договор на Блискиот Исток.
2. Промена на односот на силите на бојното поле Во последните недели, редовната армија (САФ) ги постигна најголемите воени успеси откако се врати во Картум. Војската ја презеде контролата врз клучната сообраќајница што го поврзува главниот град со Ел-Обеид, а го врати и градот Курмук на границата со Етиопија. Бидејќи раководството на армијата долго тврдеше дека сака да преговара исклучиво од позиција на сила, сега се наоѓа токму во таква ситуација. Понатамошното оддолжување на војната носи ризик моќта да премине во рацете на локални милиции кои живеат од воената економија, што трајно би ја парчетосало земјата.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
