За разлика од болките во грбот или колената, кои брзо нè предупредуваат дека нешто не е во ред, когнитивното опаѓање честопати на почетокот останува незабележано. Всушност, оваа состојба е нормален дел од стареењето. Можеби ќе забележите дека ви станува сè потешко да следите разговор, да се сетите на телефонски број или да извршите едноставна задача што некогаш сте ја извршувале речиси автоматски.
Според Бен Парис, професор по когнитивна невронаука на Факултетот за психологија при Универзитетот во Борнмут, дел од одговорот лежи во фронталниот лобус на мозокот. Сместена зад челото, оваа област е одговорна за таканаречените извршни функции – како што се планирањето, организацијата, насочувањето на вниманието и способноста за приспособување кон различни ситуации. Иако фронталниот лобус природно претрпува промени со текот на годините, темпото на овој процес варира од човек до човек, пренесува „Телеграф“ (The Telegraph).
Токму затоа вреди да се обрне внимание на раните промени. Иако овие знаци сами по себе не укажуваат на деменција, нивното често појавување или влошување е причина за разговор со лекар. Професорот Парис наведува неколку знаци кои укажуваат на когнитивно опаѓање:
1. Сè поголеми тешкотии при извршување повеќе задачи истовремено
Еден ран знак за промени во когнитивните функции може да биде тешкотијата при префрлање од една на друга задача. На пример, како што објаснува професорот, замислете дека подготвувате ручек додека разговарате со партнерот. Додека некогаш сте можеле да ги извршувате овие задачи истовремено речиси автоматски, сега можеби забележувате дека ви треба повеќе време за да одговорите бидејќи вашето внимание останува насочено кон задачата што ја извршувате во кујната.
„Ова е поврзано со когнитивната флексибилност – поточно, со способноста на мозокот да го префрла вниманието помеѓу различни задачи. Справувањето со повеќе барања истовремено е една од посложените секојдневни задачи, па затоа промените во оваа област можат да станат забележливи релативно рано“, истакнува Парис.
2. Изоставувате зборови од речениците
Заморот, стресот или расеаноста можат да доведат до тоа погрешно да изговориме некој збор или едноставно да го прескокнеме. Сепак, ако тоа се случува често, вреди да се обрне внимание. Парис ги поврзува таквите грешки со инхибицијата на одговорот, една од извршните функции на фронталниот лобус. Оваа функција ни помага да се фокусираме на релевантните информации, додека ги потиснуваме оние што не се потребни во моментот. Честото испуштање зборови може да биде ран знак за јазични промени поврзани со когнитивно опаѓање, иако само по себе не е доволно за поставување дијагноза.
3. Мешате сродни зборови
Уште еден знак на кој треба да внимавате е честото заменување на зборови со слично значење или зборови што припаѓаат на иста категорија. На пример, ако сакате да кажете „виљушка“, но наместо тоа ви текнува на „лажица“ или „нож“, тоа значи дека зборот што го барате не е единствениот што се активира во вашиот ум. Проблемот настанува кога таквите замени се случуваат сè почесто, а зборовите што навистина ги изговарате стануваат сè подалечни од оној што сте сакале да го употребите. Честотата на ваквите грешки, како и разликата помеѓу изговорениот и наменетиот збор, можат да дадат информации за сериозноста на когнитивните промени.
4. Излегување во продавница без паричник
Навидум едноставното одење по леб и млеко всушност вклучува низа ментални процеси. Треба да запомните што да купите, да одлучите во која продавница да одите и, конечно, да смислите како да платите. Кога сè функционира како што треба, речиси и не размислуваме за овие чекори. Меѓутоа, ако сè почесто излегувате од дома без паричник или заборавате некој друг дел од планот (како на пример списокот за пазарење), можеби имате тешкотии со работната меморија. Еден изолиран случај не е причина за паника, но честото повторување бара поголемо внимание.
5. Талкање низ продавницата без да можете да го најдете она што го барате
Кога одиме во продавница, се потпираме на краткорочната меморија за да запомниме што треба да купиме, како и на просторната меморија, која ни овозможува да ја разбереме нашата локација во однос на околината. Ако овие способности ослабат, објаснува професорот, може да се случи постојано да се враќате во истиот ред бидејќи сте заборавиле каде веќе сте биле или што сте барале таму.
Консултирајте се со лекар ако промените се јавуваат често
Ако забележите дека когнитивните промени значително влијаат на вашето секојдневие или постепено се влошуваат, препорачливо е да разговарате со лекар. Особено е важно да преземете нешто ако членовите на семејството ги забележат овие промени. Поединецот понекогаш може да не биде свесен за сопственото когнитивно опаѓање – состојба позната како анозогнозија. Деменцијата не е нужно причината за овие симптоми; слични проблеми може да бидат поврзани со други здравствени состојби, вклучувајќи мозочен удар или тумор, поради што е важна навремената медицинска проценка.
„Храна“ за здрав мозок
Препораките се главно исти како и оние за одржување на физичкото здравје.
Останете активни и хранете се здраво
Физичката активност и исхраната се меѓу најважните фактори на кои можеме да влијаеме. Исхраната богата со хранливи материи и омега-3 масни киселини – како што се лиснатиот зелен зеленчук, рибата, јаткастите плодови и бобичестото овошје – е поврзана со побавно опаѓање на когнитивните способности. Покрај тоа, тренинзите за сила двапати неделно се поврзани со помало намалување на волуменот на мозокот и подобри резултати на тестовите за меморија, додека аеробните активности ја подобруваат циркулацијата, вклучително и протокот на крв кон мозокот.
Ограничете го внесот на алкохол и откажете се од пушењето
Консумирањето алкохол е поврзано со намалување на волуменот на оние делови од мозокот што се клучни за меморијата, како и со послаби резултати на когнитивните тестови. Пушењето е уште еден фактор што треба да го избегнувате доколку сакате да го зачувате и физичкото и когнитивното здравје.
Читајте и учете нови вештини
Исто како што физичката активност го одржува телото, така и менталната активност помага во одржувањето на когнитивните функции. Затоа, активностите како што се учење свирење на нов инструмент или нов јазик, читање посложени книги, пресметување без калкулатор и решавање загатки или квизови се исклучително корисни за зајакнување на когнитивните способности. Секоја форма на ментална активност е поврзана со одложување на когнитивните промени.
Дружете се и поминувајте време во природа
Социјалната интеракција е исклучително важна. Разговарањето, дружењето со пријателите и семејството, како и планирањето заеднички активности, бараат од мозокот да обработува информации, да се присетува на детали, да следи разговори и да се приспособува на другите. Понатаму, престојот во природа е поврзан со подобра работна меморија. Затоа, искористете го секој момент за дружење, разговор и престој во природа со луѓето чие друштво најмногу ви значи.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
