Хрватска останува без уште еден симбол на своето индустриско наследство. По повеќе од еден век работа, компанијата „Хромос“, која стана „друго име“ за бои и лакови на домашниот пазар, го прекинува производството во Хрватска. Одлуката ја донесе јапонскиот сопственик, компанијата „Кансаи Хелиос“, и најави дека производството ќе продолжи во Количево во Словенија и во српскиот град Горњи Милановац, додека во Загреб ќе остане само продажната мрежа.
Згаснувањето на производството во Хрватска е крај на традицијата започната во 1920 година, во чиј тек „ Хромос “ беше најголемиот производител на бои, лакови, пластични маси и смоли во поранешна Југославија. Средината на 1980-тите „ Хромос “ беше индустриски гигант кој вработуваше околу 4.500 работници. Денес во загребскиот погон на „ Хромос “ на Житњак работат стотина работници ‒ кои во најголем дел ќе останат без работа ‒ додека компанијата „ Кансаи Хелиос “ во Хрватска има уште шеесетина.
„Хромос“ е бренд со длабока традиција и непроценливо наследство во Хрватска, темелен на децении посветена работа на нашите вработени“, порача Горан Доленец, директор на компаниите „Хромос боје и лакови д.д.“ и „КАНСАИ ХЕЛИОС Кроатиа д.о.о.“, во соопштението за медиумите.
Од мала работилница до индустриски гигант
Денешниот „ Хромос“ настана од мала работилница за мешање бои на трговецот на големо Бернард Мостер во 1920 година. Погонот со триесетина работници се наоѓаше во Радничка улица, во просториите каде претходно се наоѓаше фабрика за сапун. Првата година беа произведени околу 500 тони бои и лакови, за производството да се прошири со изградба на главната фабричка зграда во 1923 година. Во следните години фабричкиот комплекс беше проширен за уште десетина згради. Се зголемуваа и производството и бројот на вработени ‒ во 1940 година имаше 162 вработени, а беа произведени повеќе од 1.800 тони бои ‒ додека се развиваа и нови технологии и производи, како премази за заштита на растенијата. За време на т.н. НДХ фабриката го промени името во „Индустрија уља и лака“, додека по ослободувањето во 1945 година го доби името — „Перуника“.
Покрај компанијата на Бернард Мостер, „Хромос“ е наследник и на традицијата на истоимената компанија за производство на графички бои која германската компанија „Спринглер-Молер“ од Лајпциг ја основаше во 1923 година во Самобор. Самоборскиот „Хромос“ произведуваше графички бои и боја за ротација со која се печатеа сите весници во тогашна Југославија. Работата одеше добро, па крајот на 1930-тите изградија и фабрика во Земун.
„Перуника“ и „Хромос“ беа споени во 1947 година во единствено претпријатие „Хромос, кемијска индустрија Загреб“. Вкупно имаа околу 200 работници во загребскиот и самоборскиот погон. Истражувачкиот институт „Хромос“ беше основан во 1955 година и се занимаваше со синтеза на полимери.
Индустрискиот развој продолжи со поврзување со претпријатијата „Катран“ и „Плива“ ‒ која произведуваше бои до 1962 година. Со големото здружување во 1964 година настана Хемискиот комбинат „Хромос - Катран - Кутрилин“, кој стана водечки производител во поранешна Југославија. Текот на 1970-тите во комбинатот влегоа претпријатијата „Лабуд“ од Загреб и „Свјетлост“ од славонските Лужани.
Најголем производител во регионот Во времето на најголемиот раст комбинатот „Chromos“ го изгради Графичкиот институт, производствениот комплекс на Житњак кој денес опфаќа 100.000 квадратни метри, како и уште неколку погони и лаборатории. Во 1979 година вработуваа около 3.900 работници, произведуваа околу 180.000 тони различни хемиски производи и извезуваа во дваесетина земји, најмногу во тогашниот Советски Сојуз.
Текот на 1980-тите комбинатот „ Хромос - Катран - Кутрилин “ со 4.500 работници беше најголемиот производител од тој вид во регионот, а зад него беа словенечкиот „Хелиос“ и „Зорка Шабац“ од Србија, која денес работи преку неколку претпријатија.
Во тоа време беше изградена и деловната кула „Хромос“ на аголот на Вуковарска и Хајцлова улица, еден од симболите на источниот дел на Загреб. Подигната е во 1989 година според проектот на архитектите Маријан Туркулин и Петар Вовк. Се смета за последниот облакодер изграден во Загреб пред Татковинската војна.
Облакодерот на „Хромос“ е висок 15 ката, односно 60 метри. Беше главно седиште на комбинатот „Хромос“, додека во него денес се наоѓаат канцеларии на неколку десетици компании во кои работат околу 600 вработени.
Приватизацијата во 1993 година го подели комбинатот „Хромос“ на 16 самостојни претпријатија. Четири компании пропаднаа во следните години, додека останатите работат и денес со различни сопственици. „Хромос творница смола“ работи во составот на групацијата „Скот Бадер“, додека самоборскиот „Хромос д.д.“ произведува графички бои како самостојна компанија. Некогашната „Громос Арома“ работи како „Ирекс Арома“ во Јастребарско, додека „Хромос Арго“, „Катран“, „Кутрилин ТПВ“, „Комицро“, „Свјетлост“ и „Хемпел“ нормално работат.
Земјиштето го купи Праљак
Сложената деловна структура на некогашниот огромен „Хромос“ и приватизацијата во текот на деведесеттите години и денес создаваат забуна околу тоа што преживеало од некогашниот индустриски гигант. Занимлива е и приказната за недвижностите на загребскиот „Хромос“.
Претседател на Управниот одбор на компанијата „Хромос боје и лакови д.д.“ од октомври 1995 до јуни 1996 година беше генералот на Хрватската војска Слободан Праљак, подоцна хашки осуденик. Поради тоа, големо внимание кај јавноста предизвика продажбата на земјиште со површина од 27.000 квадратни метри на компанијата „Октавијан д.о.о.“ во 1999 година, чиј сопственик беше токму Слободан Праљак. Земјиштето беше продадено за четири милиони и 400.000 германски марки, а денес на него се наоѓа деловен центар.
Во извештајот на Државната ревизија од 2003 година се наведува дека земјиштето било платено помалку од проценетата вредност: „Наведената недвижност во постапката за трансформација беше проценета на вредност од 5.198.383 DEM, а трошокот за стекнување дополнителни 1.137 m² изнесуваше 1.102.039 DEM, што е вкупно 6.300.422 DEM. Наведената недвижност е продадена за 1.900.422 DEM помалку во однос на проценетата вредност и трошокот за стекнување на дополнителната површина.“
Продажбата на „Хелиос“ и крајот
Компанијата „Хромос боје и лакови“ од загребски Житњак во 2001 година му беше продадена на „Хелиос“ од Домжале ‒ некогашниот главен пазарен конкурент. Не е познато колку изнесуваше тоа преземање, но медиумите проценуваат дека вредноста на преостанатиот имот на компанијата „Хромос боје и лакови“ тогаш изнесувала 15 милиони евра.
Познато е дека „Хелиос“ ги откупи уделите на малите акционери и стекна сопственост над погонот, брендовите и патентите. Австриските сопственици, „Ринг интернатионал холдинг“, во 2017 година го продадоа „Хелиос“ на јапонската компанија „Кансаи паинт“ за 572 милиони евра.
Приказната за распадот на комбинатот „Хромос“ и неодамнешното згаснување на производството на најголемото претпријатие произлезено од неговата трансформација е занимлив дел од историјата на приватизацијата и пропаста на националната индустрија. „Хромос боје и лакови“ — компанија која минатата деловна година ја заврши со добивка — по 106 години станува трговија на големо. Исто како онаа од која Бернард Мостер во 1920 година направи — фабрика.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
