Речиси цел век, најголемата закана за жителите на Свалбард беа поларните мечки. Денес тие се плашат од Русија сè повеќе и повеќе.
Стравувањата се зголемуваат дека Москва би можела да го користи огромниот арктички архипелаг - дел од Норвешка со необичен правен статус - за воено тестирање на НАТО, во време кога расте неизвесноста околу посветеноста на Америка на одбраната на Европа, објавува POLITICO.
Сојузниците се сомневаат дека Русија испитува клучни подморнички кабли во водите околу Свалбард и организира настани од воена природа за да ги тестира границите на правилата што го регулираат нејзиното присуство на архипелагот.
Додека Русија ги засилува хибридните напади низ Европа, Осло брзо ги зајакнува своите поморски и надзорни капацитети за да го заштити северниот дел на земјата. Во исто време, локалните власти во Свалбард инвестираат во критична инфраструктура, а дури е подготвен и план за евакуација.
— Тензиите на Арктикот и на Северот растат, а Свалбард е, се разбира, дел од сето тоа — изјави норвешкиот министер за одбрана Торе Сандвик за POLITICO.
— Знаеме дека Русија користи бројни методи за да провоцира или да најде начини за спроведување хибридни закани.
Иако архипелагот е норвешка територија, на неговиот главен остров, Шпицберген, има и руски град.
Со децении, Москва и Осло главно успеваа да спречат ескалација на тензиите во отворен конфликт, но таа деликатна рамнотежа сега е под зголемен притисок. Западните земји се сè повеќе загрижени за руските хибридни напади во Европа и предупредуваат дека до крајот на деценијата, Москва би можела да се обиде да изврши ограничен упад на територијата на членка на НАТО.
— Руското раководство е многу непредвидливо и сè повеќе склоно кон ризик — вели Кари Ага Миклебост, професор по руска историја и експерт за Свалбард од Норвешкиот арктички универзитет. — Кога станува збор за подготвеноста на Кремљ за конфронтација со НАТО, не би исклучил ниту едно сценарио.
Далечен север, растечки тензии
Со децении, Свалбард е симбол на норвешката максима „Далечен север, ниски тензии“, што подразбираше обид за одржување на соработката меѓу арктичките држави, вклучително и Русија.
Освен неговата изолација - архипелагот се наоѓа на повеќе од 900 километри од норвешкото копно - и ниските температури, неговиот уникатен правен статус, исто така, придонесе за ова.
Со меѓународен договор од 1920 година, државите-потписнички го признаа норвешкиот суверенитет над островите, а за возврат добија право да ги експлоатираат нивните природни ресурси. Набргу потоа, Советите ја купија населбата Баренцбург со цел да ги експлоатираат наоѓалиштата на јаглен таму.
Со договорот, исто така, се забранува користењето на Свалбард за „воени цели“, вклучително и изградба на поморски бази и утврдувања, иако Норвешка го посетува архипелагот со крајбрежна стража и воени бродови.
На врвот на Студената војна, околу 2.400 советски граѓани живееја на Шпицберген, единствениот населен остров во архипелагот. Тие сочинуваа приближно 70 проценти од населението.
Москва нема посебен интерес да го поништи постојниот договор бидејќи таков потег би можел да му се врати како бумеранг. Рускиот полуостров Кола, каде што се наоѓаат две третини од руските нуклеарни подморници дизајнирани за одмазднички напади, е оддалечен само околу илјада километри.
— Затоа Русија внимаваше да избегне каква било ескалација — вели Миклбост.
Токму затоа Свалбард има стратешко значење и за НАТО.
„Во воен конфликт, токму тука руските подморници би можеле да излезат во Северниот Атлантик, да се кријат во подлабоки води и да претставуваат закана за НАТО и САД“, објаснува тој.
Но, по почетокот на руската инвазија на Украина, тензиите значително се зголемија.
Од 2022 година, локалните руски функционери се цел на критики за организирање на активностите на младинска организација индиректно поврзана со морнарицата, најавување ракетни вежби во близина на архипелагот и одржување годишни паради со воени обележја. Една од нив еднаш беше придружена со прелет на хеликоптер.
Во 2024 година, Москва, исто така, започна директни бродски линии од Русија, а минатата година на Свалбард беше основана подружница на Руското географско друштво, организација предводена од поранешниот министер за одбрана Сергеј Шојгу.
— Ние го нарекуваме тоа провокации во сивата зона — вели Миклбост.
— Тоа е многу евтин начин за демонстрирање на руското присуство и оспорување на норвешката јурисдикција.
Како резултат на тоа, норвешките разузнавачки служби предупредија оваа година дека Кремљ „се стреми да го прошири просторот за руска активност на Свалбард“.
Оваа пролет, според медиумските извештаи, британските, американските и норвешките сили пронајдоа руски бродови покрај брегот на Свалбард како тестираат тајно оружје наменето за сечење подморски кабли.
Иако залихите на јаглен во Баренцбург се намалуваат, Москва очигледно нема намера да го напушти градот.
Во 2025 година, според финансиските извештаи, руската влада издвоила приближно 1,89 милијарди рубли, или приближно 20 милиони евра, државни субвенции за државната компанија „Траст Арктикугол“, која управува со Баренцбург.
Рускиот амбасадор во Норвешка, Николај Корчунов, изјави за ПОЛИТИКО дека сака да види „трансформација на економските активности“ во Баренцбург, односно постепен премин од јаглен кон услужни индустрии. Тој додаде дека „Арктикугол“ инвестира во одржувањето на градот.
Кранови и скелиња денес ги опкружуваат многуте згради од советската ера расфрлани по стрмната падина спроти импозантниот, со снег покриен глечер Веринген - уште еден знак дека рускиот интерес за Баренцбург не е намален.
— Ние не го доведуваме во прашање норвешкиот суверенитет на никаков начин, инсистира Корчунов.
— Ја нагласуваме потребата и важноста од почитување на сите одредби од Договорот за Свалбард.
Во исто време, тој го обвини Осло дека придонесува за „негативниот тренд на милитаризација на целиот балтичко-арктички регион од страна на НАТО“.
На тенок мраз
Вицеадмиралот Руне Андерсен, командант на норвешкиот Заеднички штаб, вели дека негов приоритет е да „најде рамнотежа помеѓу одвраќањето и зачувувањето на стабилноста“ во Свалбард и да реагира на хибридните закани „мирно и смирено“.
Сепак, поради ризикот од ескалација, армијата инвестира во зајакнување на капацитетите за надзор. Андерсен вели дека следната година ќе бидат лансирани три нови поморски извидувачки сателити, заедно со обновата на морнарицата и крајбрежната стража, за да може Норвешка да одржува постојано присуство во областа.
Како дел од зајакнувањето на северниот дел, Норвешка купува пет противподморнички фрегати тип 26 од Велика Британија и шест подморници тип 212CD од Германија. Во исто време, Осло ја продлабочува воената интеграција со сојузниците, вклучувајќи ги Лондон и Берлин, а овој месец беа одржани заеднички вежби околу норвешкиот арктички остров Јан Мајен.
„Земјите од НАТО се сè повеќе присутни во нашите води“, вели министерот Сандвик. Одбраната на Свалбард, додава тој, е дел од одбранбеното планирање на НАТО.
На самиот архипелаг, стратегијата е поинаква: тензиите мора да се држат под контрола.
Заменик-гувернерката на Свалбард, Катарина Рајз, вели дека нејзината канцеларија се состанува со претставници на локалниот руски конзулат четири пати годишно.
„Имаме добар и конструктивен дијалог“, вели таа. — Наша одговорност е да одржуваме стабилност и ниско ниво на тензии.
Терје Ауневик, градоначалник на Лонгирбјен, главната населба на Норвешка на Шпицберген, вели дека властите имаат планови за брза евакуација на населението доколку ситуацијата ескалира.
Лонгирбјен има само два подводни интернет кабли, еден аеродром, еден резервоар за вода и дизел електрана која зависи од увоз. Токму поради оваа ранливост, вели Ауневик, се во тек „големи инвестиции“, вклучително и изградба на два нови резервоари за вода до приближно 2029 година.
— Од таа перспектива, ние сме доста ранливи — признава тој.
Реликт од Студената војна на крајот на светот
Одблизу, Баренцбург не изгледа особено заканувачки. Малкумина излегуваат од неколку десетици дотраени згради. Облак од чад се издига од стара термоцентрала на јаглен, додека осамено советско знаме во форма на чекан и срп се вее на ветрот. Баренцбург остава впечаток на напуштен реликт од минатото време.
Дел од неодамнешните хибридни активности може да произлегуваат од желбата на локалните руски структури да го привлечат вниманието на Москва, наведува Арилд Мое, истражувач и експерт за Русија од Институтот Фридтјоф Нансен.
— Тие играат на картата на национализмот за да добијат повисок приоритет и повеќе пари — вели тој.
Но, непредвидливоста на Путин и постојаното колебање на Трамп околу НАТО остануваат две големи непознати.
Додека саботажите, кибер нападите и нарушувањата на воздушниот простор се множат низ Европа, расте стравот дека Путин би можел да оди чекор понатаму, рекоа двајца дипломати на НАТО кои зборуваа под услов на анонимност поради чувствителноста на темата.
Вознемиреност се чувствува и во Шпицберген.
„Не дискутираме за политички теми“, вели келнерка од Санкт Петербург која работи во Баренцбург и не сакаше нејзиното име да биде објавено. Сепак, тој признава дека жителите се загрижени за можноста за војна меѓу НАТО и Русија.
— Секако дека тоа нè загрижува.
„Постојано се зборува дека ако руската влада сака да тестира членка на НАТО, Свалбард би можел да биде местото каде што треба да се направи тоа“, вели Јонатан Свенсон, водич на експедиција кој живее во Лонгирбјен веќе пет години.
За да ги ублажи ваквите стравувања, НАТО би можел да разгледа воздушни патроли над Свалбард, преместување на системи за воздушна одбрана северно од копното на Норвешка и одржување заеднички воени вежби во близина на архипелагот, наведуваат двајца дипломати на НАТО — под услов Осло да се согласи и сите мерки да се во согласност со Договорот од Свалбард.
НАТО во моментов нема јавно објавени планови за зголемување на поморското или воздушно присуство околу архипелагот. Сепак, некои експерти стравуваат дека сегашната позиција на Алијансата можеби нема да биде доволна за да ја одврати Москва.
Во теорија, би било „навистина лесно“ за Русија да го заземе Свалбард, наведува Столе Улриксен, предавач на Кралската норвешка поморска академија. Би било доволно да се префрлат специјални сили од северот на Русија и да се заземе аеродромот. Сепак, Улриксен смета дека таквото сценарио е малку веројатно.
Но, на Москва можеби дури и нема да ѝ треба целосна окупација.
Според Миклбост, Русија би можела да инсценира вонредна состојба што ќе ги погоди нејзините граѓани во Свалбард, а потоа да испрати сили за управување со кризи. Таквиот потег би можел да создаде правно и политички нејасна ситуација во која нема да биде сосема јасно дали е активиран Член 5 од Северноатлантскиот договор за колективна одбрана.
— Најлошото сценарио би било она во кое Москва ќе заклучи дека ѝ е дадена можност да ја тестира кохезијата на НАТО — вели Миклбост. — Замислете Норвешка да бара помош од сојузник, а Доналд Трамп да одговори: „Не. Нема да ризикуваме со нашиот добар бизнис со Русија поради овој мал бран.“
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
