Напишете го своето име на лист хартија. Потоа напишете го повторно. Па уште еднаш, и така десетина, дваесет или триесет пати со ред, што е можно побрзо. Некаде на половина од списокот постои голема веројатност да се случи нешто необично.
Буквите ќе почнат да изгледаат чудно, а зборот повеќе нема да го доживувате како збор, туку како низа од знаци. За момент би можело да ви се чини дека вашето име му припаѓа на некој друг. Тоа чувство на нестварност е спротивност на попознатиот феномен дежа ви (déjà vu) ‒ морничаво чувство дека сосема новиот момент веќе се случил.
Помалку познатата спротивност се нарекува жаме ви (jamais vu), момент кога познато лице, збор или место одеднаш стануваат туѓи, иако знаете дека не се, пишува ScienceAlert.
Психолозите овој феномен, кој буквално се преведува како „никогаш видено“, го опишуваат преку необични, ситни примери. Музичарите понекогаш се губат во дел што го одсвириле стотици пати. Некои луѓе опишуваат како гледале во познато лице сè додека не им се чинело дека тоа не е личноста што ја познаваат.
Невропсихологот Акира О'Конор од Универзитетот Сент Ендрус, еден од водечките истражувачи на феноменот, го доживеал ова за време на возење. Морал да запре бидејќи педалите и воланот накратко му станале потполно туѓи. За разлика од дежа ви, кој повеќето луѓе го доживуваат барем еднаш, жаме ви е поредок и за него помалку се зборува.
Како да се предизвика жаме ви во лабораторија
Тимот што го сочинуваат О'Конор и неговиот долгогодишен соработник Крис Мулин од Универзитетот Гренобл Алпи во 2023 година ја доби Шнобеловата награда (Ig Nobel). Станува збор за сатирично признание за истражувања кои „прво ги насмеваат луѓето, а потоа ги поттикнуваат на размислување“. Наградата ја добија бидејќи открија како во лабораторија, само со помош на молив и хартија, да се предизвика чувството на жаме ви.
Методата била исклучително едноставна. Деведесет и четири студенти добиле задача непрекинато да препишуваат еден ист збор, од вообичаени како „врата“ до поретки, и да запрат штом ќе им стане чуден. Околу 70 проценти од учесниците престанале да пишуваат, обично по една минута и околу 33 повторувања. Во друга верзија од експериментот, каде што се користел само англискиот збор „the“, 55 проценти од испитаниците запреле по 27 повторувања. Нивните описи на тој момент најдобро го илустрираат феноменот. „Колку подолго ги гледаш, толку го губат смисолот“, рекол еден учесник.
„Имав чувство дека ја губам контролата врз раката“, додал друг. Трет опишал: „Не изгледа правилно, како тоа воопшто да не е збор, туку некој да ме убедил дека е.“ Еден учесник го препознал чувството и надвор од лабораторијата: „На испити точно ќе напишам некој збор, но потоа постојано го гледам бидејќи почнувам да се сомневам дека сепак е погрешен.“
Потекло на идејата за заситување
Моментното објаснување се темели на она што психолозите го нарекуваат заситување. Идејата е дека во збор, лице или предмет може да се гледа толку интензивно и зачестено што мозочниот приказ за тоа привремено се преоптоварува и престанува да има смисол. Иако се чини како ново спознание, се работи за стара идеја. О'Конор и Мулин поминале речиси 15 години развивајќи експеримент за кој мислеле дека е оригинален.
Подоцна откриле дека психолошкaта Маргарет Флој Вашбурн, една од неправедно занемарените личности во историјата на психологијата, објавила речиси идентичен труд уште во 1907 година со студентката Елизабет Северaнс. Тие го опишале феноменот како „губење на асоцијативната моќ на зборот по долготрајно фиксирање“ и утврдиле дека печатениот збор по три минути гледање почнува да се „распаѓа“.
Неочекуван извор на феноменот
Долго се претпоставуваше дека заситувањето доаѓа „од горе кон долу“, односно дека станува збор за дефект во мозочните системи за јазик и значење.
Сепак, студија од 2024 година објавена во списанието Communications Biology значително ја компликуваше таа слика. Истражувачите изработиле модел за длабоко учење кој го имитира визуелниот кортекс, делот од мозокот што ги обработува основните форми многу пред да се појави значењето. Потоа му прикажувале визуелни обрасци што се повторуваат и ја следеле неговата способност за класификација.
Точноста на моделот растела, достигнала врв, а потоа, без никакви други промени, почнала да паѓа. Самиот чин на гледање бил доволен. Тимот заклучува дека заситувањето би можело да биде процес што оди „од долу кон горе“ и кој е вкоренет во основната визуелна обработка.
Ако тоа се покаже точно и за човечкиот мозок, жаме ви можеби не започнува со губење на вербата на мозокот во значењето на зборот. Можно е да започнува со тоа што визуелниот систем едноставно се откажува од препознавање на она што тој збор е.
Мрачната страна и врската со други состојби
Познато е дека не сите се еднакво склони кон овој феномен. Студија од 2023 година покажа дека постарите лица се значително помалку чувствителни на заситување од помладите. Жаме ви има и своја помрачна страна. Кај лица со епилепсија на темпоралниот резен може да се појави како аура пред нападот ‒ неволен бран на непознатост во позната просторија или пред познато лице, што често е проследено со страв.
Заситувањето би можело да игра улога и кај опсесивно-компулсивното нарушување (ОКН). Зачестеното проверување, на пример дали вратата е заклучена, може да предизвика ист ефект на заситување. Вратата повеќе не изгледа заклучено, па личноста ја проверува повторно, а токму тоа непрекинато проверување спречува таа некогаш да изгледа „доволно заклучено“.
Истражувањата се дури на почеток. Точното поврзување на заситувањето, ефектот на вербална трансформација и жаме ви останува отворено прашање. Исто така не е јасно дали откритието за визуелниот кортекс го менува начинот на кој тие феномени би требало да се третираат кај луѓето кај кои тие се симптом, а не само занимливост.
Тоа значи дека следниот пат кога ќе ви се учини дека вашето сопствено име го напишал некој непознат, не си умислувате. Само го гледате вашиот мозок како прави нешто што научниците сè уште се обидуваат да го објаснат.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
