На 80-годишна возраст почина Доли Партон, најомилената и најголема кантри пејачка во историјата на популарната музика, кума на американскиот фолк и кантри-музиката, но и жена која одамна ги надмина границите на жанрот на кој му даде лице, перика, нокти, хумор, капитал и песни. Беше толку многу Американка што речиси изгледаше измислено: платинасто руса коса, гради со големина 40DDD (да, три Д), глас кој можеше и да писка и да шепоти, како и светкави костими достојни за Вегас.
Но, Доли Партон не беше само кантри ѕвезда. Таа беше авторка која ја знаеше вредноста на песната, деловна жена која површните луѓе можеа да ја потценат само еднаш и позната личност на која луѓето ѝ веруваа дури и кога изгледаше претерано вештачки. Знаеше дека светот сака да ја гледа, а преку компонирањето го насочуваше нивното внимание од телото кон песните. Никогаш не дозволи поради изгледот да заборават да ја слушаат.
Доли, и покрај сè, имаше совршена мерка
Не е случајно што токму Islands in the Stream од Нешвил можеше да допатува сè до некоја далечна свадба. Партон и Кени Роџерс имаа ретка хемија во дуетот што оставаше впечаток на автентично пријателство, а не на индустриска соработка. Доволно е да се погледне снимката од нивната изведба на We’ve Got Tonight од 1985 година. Роџерс ја почнува песната сам на сцената, а Доли во втората строфа му се придружува од ходникот на салата и предизвикува ерупција од восхит рамна, ако не и поголема, од онаа кога Томпсон се појавува од густиот чад кај Шкоро во „Дом на спортови“ во 2003 година на последниот рефрен од Sude mi. За разлика од тоа кумство, Доли и Кени успеаја да останат во добри односи сè до смртта на Роџерс во 2020 година.
На таа снимка се гледа речиси целата Доли Партон. Во еден стих, наместо „Who needs tomorrow“ (Кому му треба утре), таа уфрла „Who needs Sheena Easton“ (Кому му треба Шина Истон), бидејќи токму таа пејачка во тоа време го имаше оригиналниот хит со Роџерс. Кога Роџерс вели дека се поистоветува со НБА-тимот Портланд Трејл Блејзерс, Доли му враќа дека ни тој не може да даде кош, алудирајќи на неговата историја на бракови ‒ во 1985 веќе четврти од вкупно пет. Кога тој ѝ враќа дека таа не знае ништо за кошарка, таа му одговара дека знае доволно за да знае дека секој ден со себе носи две кошаркарски топки, покажувајќи кон сопствените гради. Во неколку минути имате речиси сè: глас, чувство за момент, автоиронија, деколте што го користи како оружје, публика во раце и Роџерс кој останува без зборови. Тоа не беше случајна игривост, туку совршено одмерена сценска интелигенција. Доли можеше да биде сентиментална, духовита, брза и вокално прецизна во истата минута. Можеше да земе песна од друг дует, да ја претвори во сопствена шега, да го остава Роџерс да се смее, публиката да писка, а себеси да се постави во центарот на сцената без ниту една капка пот.
Ќерка на работник од Смоки Маунтинс
Таа брзина, смеа и контрола на сцената не паднаа од небо. Партон беше четврто од 12 деца во сиромашно семејство од регионот Смоки Маунтинс. Затоа, низ целата кариера имаше силно чувство за луѓето кои не настапуваат под рефлектори, туку одработуваат смени, плаќаат сметки и се обидуваат да останат достоинствени додека работата ги исцрпува. Затоа, 9 to 5 не е само весела песна од филмот со Џејн Фонда и Лили Томлин, туку една од најточните работнички химни во популарната музика. Всушност, филмот 9 to 5 беше комедија, но неговата тема не беше воопшто лесна: три жени преживуваат во канцеларија додека шефот ги понижува, работата ги меле, а системот од нив очекува да се смешкаат додека се однесува кон нив како кон потрошен материјал. Доли во филмот дебитираше како глумица, а песната ја напиша така што ритамот наводно го извлече од звукот на сопствените долги акрилни нокти, кои го имитираа звукот на пишувачките машини.
Во насловната песна од филмот нема голема теорија за работата. Нема манифест. Песната звучи полетно, заразно весело, но нејзината ведрина не е наивна. Тоа е ведрина на луѓе кои, како што пее Доли, знаат дека работата нема сама да се заврши и дека никој нема да ги спаси ако самите не најдат начин да го издржат денот и неподносливите метежи на патот кон работата.
Таа работничка црта се гледа и во обемот на она што Партон го остава зад себе: повеќе од три илјади напишани песни и 52 студиски албуми. Тоа не се бројки за легенда која повремено се симнувала меѓу народот за да испее некој хит, туку за авторка која популарната музика ја сфаќаше како работа, занает и сопственост.
На Елвис ладно му рече „не“
А кога сопствената работа ќе ја сфатите сериозно, тогаш ни Елвис Присли не значи дека мора да му го предадете клучот од куќата. Елвис сакаше да ја сними I Will Always Love You, што во тоа време за речиси секој текстописец и композитор беше знак за најголемо можно признание. Но, менаџментот на Елвис, односно полковникот Том Паркер, бараше Доли да препише дел од издавачките права ‒ речиси половина од песната ‒ за честа да ја испее Кралот.
Доли одби.
Во доминантно машката индустрија таа не беше плен, туку рамноправен и далеку поталентиран играч. Сфати нешто што многу романтичари во музиката никогаш не го сфаќаат: песната не е само емоција, туку и имот. Авторските права не се ладна книговодствена белешка покрај големата уметност, туку често единствениот начин уметникот да остане господар на сопствената судбина. Елвис можеби ќе ѝ донесеше уште еден мит. Задржувањето на правата ѝ донесе иднина.
Години подоцна, I Will Always Love You во изведба на Витни Хјустон стана една од најпознатите балади во популарната музика. Толку позната што голем дел од публиката ни денес не знае дека зад неа стои Доли Партон, жената од Апалачките Планини која ја напиша песната како проштално писмо за Портер Вагонер, нејзиниот ментор и телевизиски партнер.
Сметка од хемиско чистење и капут од љубов
Ако I Will Always Love You ја покажува Доли Партон како деловна жена која ја знае вредноста на песната, Coat of Many Colors покажува зошто нејзините песни воопшто вредеа толку многу. Најголемите нешта кај неа често почнуваа како најмали.
Coat of Many Colors ја напиша во 1969 година, во автобус на турнеја со Портер Вагонер, на сметка од хемиско чистење бидејќи при рака немала хартија. Вагонер подоцна ја врами таа сметка, па сега тоа избледено парче хартија од времето кога сметките сè уште не беа премачкани со токсични хемикалии BPA, стои како музејски експонат. Не е лошо за предмет кој во некој помалку праведен универзум би завршил згмечен во џеб со марамче и ментол бонбони.
Coat of Many Colors не е песна за тоа колку е убава сиромаштијата. Песната е за тоа дека детето во мајчината љубов не препознава беда, туку раскош што другите не го гледаат. Нејзината мајка ѝ сошила капут од разбојни парчиња ткаенина, а малата Доли во него не видела доказ дека семејството нема пари, туку облека направена само за неа. Кога другите деца ѝ се смееле, не ѝ било јасно зошто. Како и би ѝ било? Таа во тој капут не носела сиромаштија, туку мајчин труд, време и несебична љубов.
Тоа беше нејзината голема вештина во пишувањето песни: од сиромаштијата не правеше разгледница, туку приказна. Не бараше сожалување, туку препознавање.
Оклоп од светки
Истиот пристап го примени и на себе. Како тинејџерка, како што велеше самата, модел за подражавање пронашла во една локална жена која во местото ја нарекувале лесна жена: жена со црвени нокти, високи потпетици и длабоко деколте. Другите ја нарекувале ѓубре. Младата Доли мислела дека е прекрасна.
И израсна во Backwoods Barbie (Барби од провинција): премногу шминка, премногу коса и премногу од сè за луѓето кои во тоа „премногу“ не знаат да препознаат стратегија. Нејзината појава беше и оклоп, и реклама, и маска, и знаме. Свесно изгледаше како стереотип за глупава русокоса, на што ѝ посвети и песна, а дури и нејзините јавно цитирани димензии, тие речиси карикатурални 41–25–38, кај Доли беа помалку податок за телото, а повеќе дел од персоната која самата ја режираше.
– Знам дека не сум глупава. А знам и дека не сум русокоса – велеше Доли.
Една од нејзините најпознати реченици кажува сè што треба да се знае за нејзината деловна филозофија: – Драга, многу е скапо да изгледаш вака евтино – се шегуваше Партон.
Но, кај Доли Партон светките никогаш не значеа дека зад нив нема пукнатини. Токму спротивното. Колку што јавната слика беше поголема, повештачка и поблескава, толку песните често беа пооголени. Во нив не мораше да глуми непобедливост, бидејќи силата веќе ја имаше докажано со сè надвор од нив: со тоа што одби да го продаде каталогот, што самата ја водеше сопствената кариера и од изгледот што другите можеа да го исмеваат направи бренд.
„Jolene“ како оголен мегахит
Затоа Jolene е можеби нејзиниот најчист парадокс. Објавена во 1974 година, во песната моли друга жена да не ѝ го земе мажот. Доли во Jolene не настапува како жена која мора да докаже дека е посилна од другата, туку токму спротивното ‒ пред неа не може да направи ништо друго освен да преколнува.
Инспирацијата, како што велеше, била една службеничка во банка која му посветувала премногу внимание на нејзиниот сопруг Карл Дин. Партон подоцна се шегуваше дека Карл сигурно нема толку пари за да има причина да поминува толку време во банка. Jolene подоцна ја препеаја White Stripes, Бијонсе и Мајли Сајрус (која ѝ е кумашинка на Доли), но на песната никогаш не ѝ требаше туѓо ново руво. Уште во оригиналот имаше лик, драма и мелодија.
Ако не правеа препевувања, сакаа соработки со неа. Доли Партон беше една од ретките фигури кои во индустријата речиси сите ги сакаа, или барем разбираа дека е подобро да се биде поврзан со неа отколку да се стои подалеку. Нејзините современици од кантри-музиката во неа гледаа институција, помладите ѕвезди жива потврда за автентичност, а поп-музиката мост кон непознатиот и нов пазар на рурална Америка. Затоа не е случајно што се најде и на F-1 Trillion, кантри-албумот на Пост Малон од 2024 година, во песната Have the Heart.
Но, додека другите со децении сакаа да се приближат до нејзиниот сјај, човекот околу кого настана една од нејзините најпознати песни цел живот правеше спротивно: стоеше настрана.
Карл Дин беше посебно поглавје од нејзиниот живот токму затоа што одбиваше да стане поглавје од нејзината јавна биографија. Се запознаа во првата недела од нејзиното доаѓање во Нешвил и останаа заедно сè до неговата смрт во 2025 година. Тој речиси целиот живот стоеше настрана, толку упорно што за него всушност се знае многу малку, освен тоа дека ја сакаше Доли Партон.
По неговата смрт ја објави If You Hadn’t Been There. Ниту во последните години не го изгуби дарот за пишување песни, па проштавањето од сопругот го претвори во едноставно прашање: „If you hadn’t been there / Where would I be?“ (Да не беше ти таму / каде би била јас?). Тоа не беше голем јавен спектакл на тага, туку интимна реченица на жена која целиот живот го помина под рефлекторите, додека мажот на нејзиниот живот главно го избираше просторот надвор од нив.
Политичко дејствување без држење лекции
Доли Партон низ кариерата главно го избегнуваше отвореното политизирање. Велеше дека не сака да оддалечи половина од својата публика. Не се туркаше во партиски ровови, но цел живот правеше работи што имаат политичка тежина: им отвори простор на жените во кантри-музиката, ја задржа контролата над своите песни, изгради бизнис во родниот крај и сопствениот кич го претвори во облик на независност.
– Сакам да ме помнат по песните и како личност која својата работа ја сфаќа сериозно, но не и самата себе – напоменуваше Доли.
Дури на крајот, кога сè ќе се подреди, има смисла да се зборува за Доливуд и за нејзината филантропија. Форбс со години ја вбројуваше меѓу најбогатите американски жени кои успеале самите (self-made), имаше сопствена издавачка куќа Dolly Records, управуваше со својот каталог и беше сосопственичка на компанијата зад „Доливуд“ ‒ забавен парк, воден парк и ресорт во подножјето на Смоки Маунтинс.
Доливуд можеше да биде само споменик на една ѕвезда. Наместо тоа, стана економски мотор на крајот од кој потекнуваше. Со децении таму работеше и Eagle Mountain Sanctuary, големо засолниште за белаглави орли кои не можат да се вратат во дивината, дел од пошироката работа за закрепнување на видот кој во 2007 година беше избришан од американската листа на загрозени видови. Кај Доли дури и орелот ‒ тој најизносен симбол на американската големина ‒ заврши во нешто конкретно: заштита, закрепнување и работа.
Уште поважна беше Imagination Library, програма што ја покрена во 1995 година, преку која милиони деца добиваа бесплатни книги за да имаат можност да научат да читаат. На ова ја поттикна сопственото детство и израснувањето во семејство во кое нејзините родители биле неписмени. Доли не држеше лекции за културата. Таа испраќаше книги по пошта.
Затоа Доли Партон не беше само кралица на кантри-музиката. Тоа е точно, но премалку. Беше една од ретките познати личности кои можеа да бидат идол за сите. Не затоа што беше совршена, туку затоа што во себе спои нешта кои денес пречесто се раздвојуваат: амбиција без суровост, хумор без цинизам, вера во себе без презир кон другите и добрина без потреба за тоа да се слушаат фалби.
Општеството во кое луѓето би имале барем малку од Доли Партон би било подносливо место. Малку повеќе работа, малку помалку поза. Малку повеќе самодоверба со малку повеќе скромност. Малку повеќе свест за тоа од каде доаѓаме и малку помалку потреба поради тоа да се оправдуваме.
– Никогаш не игнорирај ги своите корени, својот дом или својата коса – во својот препознатлив стил повторуваше Доли.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
