НАТО, темелот на западната безбедносна архитектура од крајот на Втората светска војна, се соочува со најдлабоката криза во својата историја. Ова е особено очигледно во светлината на најновите изјави на американскиот претседател Доналд Трамп.
Претседателот на САД: Членките на НАТО се КУКАВИЦИ, ние ќе го ЗАПАМЕТИМЕ тоа
Причината за сè е американско-израелската војна во Иран, односно повикот на Трамп до другите земји да се вклучат во обезбедувањето навигација низ Ормутскиот теснец. Трамп рече дека без САД, НАТО нема вистинска сила.
„Без САД, НАТО е тигар од хартија! Тие не сакаа да учествуваат во борбата за запирање на Иран со нуклеарно оружје. Сега кога таа борба е добиена воено, со многу мал ризик за нив, тие се жалат на високите цени на нафтата што се принудени да ги плаќаат, но не сакаат да помогнат во отворањето на Ормутскиот теснец“, напиша Трамп на својата социјална мрежа Truth Social.
Тој додаде дека отворањето на Ормутскиот теснец е „едноставен воен маневар“ и ги обвини сојузниците за кукавичлук.
„КУКАВИЦИ, и ние ќе го ПАМЕТИМЕ тоа“, рече тој.
Особено алармантни се неговите неодамнешни изјави во кои тој ја доведе во прашање американската поддршка за сојузниците од НАТО, тврдејќи дека Алијансата не му помогнала на Вашингтон во војната против Иран.
„Секогаш би биле тука за нив, но сега, врз основа на нивните постапки, не мислам дека мораме, нели?“, рече Трамп.
Трамп зборува против НАТО со години
Трамп зборува против НАТО со години. Половина година пред да стане претседател на САД, тој рече дека ќе ја охрабри Русија да нападне која било членка на НАТО што не ги исполнува своите обврски според воениот сојуз.
Во својот прв мандат, Трамп многу пати се закани дека ќе се повлече од НАТО, вклучително и на самитот на тој сојуз во 2018 година.
Потоа ги критикуваше другите нации што не ги трошат целните 2 проценти од нивниот БДП за одбрана.
Во меѓувреме, беше договорено да се зголемат трошоците за одбрана на 5 проценти од БДП до 2035 година, но дури и тоа, како што можеме да видиме, не влијаеше значително врз перцепцијата на Трамп за НАТО.
Член 5 беше активиран само еднаш, во одбрана на САД
Целото значење на НАТО се темели на Член 5, одредбата според која нападот врз една членка се смета за напад врз сите. Станува збор за политичка и воена гаранција која со децении служеше како основа за одвраќање и причина за постоењето на тој одбранбен сојуз.
Во своето повеќе од 70-годишно постоење, Член 5 е активиран само еднаш, по терористичките напади врз Соединетите Американски Држави од 11 септември 2001 година. Тогаш европските сојузници застанаа во одбрана на САД за прв и единствен пат.
Дали е безбедно да се каже дека Вашингтон би го сторил истото за своите сојузници денес?
Засега, тоа е сè уште реторичко прашање, но самиот факт дека одговорот не е јасен зборува многу за длабочината на кризата во рамките на алијансата. Таквото ниво на неизвесност сугерира дека НАТО, барем во формата во која постои со децении, е практично мртво.
САД нема безусловно да бранат нападната земја-членка
Аналитичарот за надворешна политика Божа Ковачевиќ на прашањето дали сè уште е можно да се смета на фактот дека САД безусловно би ја бранеле која било членка на НАТО, вели:
„Секако не безусловно. САД би процениле дали таквата одлука е во согласност со нивните национални интереси. Оваа дискусија не е нова, таа се интензивираше пред петнаесет години, паралелно со проширувањето на НАТО, кога почна сериозно да се поставува прашањето што значи Член 5 во пракса.
Некои од политичките и безбедносните елити долго време предупредуваат на сценарио во кое помала членка би можела да влезе во конфликт со Русија и со тоа да ги активира обврските на алијансата, што би ги довело САД до одлука за воен ангажман што можеби не е во нивен интерес.“
„Ова на крајот се сведува на тоа сојузниците да мора да ги усогласат своите политики со Вашингтон во замена за безбедносни гаранции. Ако нивните постапки се во согласност со американските интереси, тие можат да сметаат на поддршка. Ако не се, таа поддршка повеќе не е загарантирана. Јасно е дека САД нема да бранат ниту една членка без прво да проценат дека таков ангажман е во нивен интерес“, рече тој.
„Ова е трошење“
Ковачевиќ вели дека Трамп целосно го разоткрил американското разбирање на алијансата.
„Според логиката на Трамп, НАТО не е вистински сојуз, туку инструмент кој првенствено треба да им служи на американските интереси, а не да функционира во согласност со сопствената повелба и принципот на консензус. Иако НАТО номинално е одбранбен сојуз, Трамп го поканува да учествува во нападот врз Иран, односно врз суверена држава.
Европските земји генерално велат дека тоа не е нивна војна, но ретко јасно ја истакнуваат клучната поента, дека таквата акција би била спротивна на фундаменталните принципи на НАТО. Сведоци сме на целосно трошење и потврда на ставот на Трамп дека НАТО се состои од земји кои се вазали на Америка“, објасни Ковачевиќ.
Може ли Трамп да го напушти НАТО?
САД го предводат НАТО од неговото основање во 1949 година и тешко е да се замисли како организацијата би можела да функционира во отсуство на Вашингтон. Без САД, предупредува Макс Бергман од CSIS, НАТО би бил празна школка. Таквиот потег сигурно би се соочил со сериозни институционални пречки.
„Атлантик“ пишува дека на САД би им било тешко да се повлечат од НАТО, со оглед на тоа што Сенатот игра клучна улога во овие прашања. Серија судски одлуки во последните 50 години ѝ дадоа на извршната власт поголем простор за повлекување од меѓународните договори, но таков потег сè уште не е јасно дефиниран.
Повелбата на НАТО дозволува една земја да се повлече со известување од една година. Во исто време, Законот за овластување за национална одбрана од 2024 година, потпишан од претседателот Џо Бајден, му забранува на претседателот да ги повлече САД од НАТО без двотретинско мнозинство во Сенатот или акт на Конгресот.
Европа останува сама
Новата национална стратегија за одбрана на САД за 2026 година потврдува промена во безбедносните приоритети на Вашингтон. Според тој документ, фокусот на американската одбрана сè повеќе се пренасочува кон заштитата на сопствената територија, западната хемисфера и индо-пацифичкиот регион, додека Европа сè повеќе се третира како област од второстепено значење.
Треба да се каже и дека во октомври американската армија објави дека околу 3.000 војници од 101-та воздушно-десантна дивизија ќе ја завршат својата мисија во Романија, напиша Ројтерс. Командата на американската војска се обиде да ги убеди сојузниците дека ова не е почеток на повлекување, но многу функционери и воени аналитичари го протолкуваа ова како знак за подлабоко слабеење на американското присуство.
Трамп наводно размислува за повлекување на американските трупи од Германија, објавија неколку медиуми овие денови.
Уште од јануари и изјавите на Трамп за Гренланд, бројни светски медиуми сè повеќе отворено ја доведуваат во прашање стабилноста и иднината на НАТО. Потоа Европската комисија објави дека американската окупација на Гренланд би значела крај на НАТО.
Европа мора да ја зајакне својата одбрана
„Во моментов, нема причина да се активира Член 5 од НАТО алијансата бидејќи ниту една земја-членка не е нападната. Во оваа смисла, ако се држиме до самата повелба, нема потреба да ја применуваме. Но, во контекст на политиката на Трамп, веројатно е дека односите во рамките на алијансата ќе треба да се редефинираат.
Во исто време, Европа би можела да се соочи со императивот за зајакнување на сопствената стратешка автономија, односно создавање еден вид „втор столб“ во рамките на НАТО, во кој би донесувала понезависни одлуки за безбедносната и одбранбената соработка со САД“, вели Ковачевиќ.
Вистина е дека со децении Европа се потпираше на американската воена заштита како несомнена гаранција за стабилност. Пред околу 15 години, Роберт Гејтс, министер за одбрана во администрацијата на Обама, го изрази американското нетрпение кон европската самодоволност во врска со меѓународната безбедност.
„Доколку моменталните трендови во опаѓањето на европските одбранбени капацитети не се запрат и не се променат, идните американски политички лидери, оние за кои Студената војна не беше формативно искуство како што беше за мене, можеби нема да сметаат дека враќањето на американските инвестиции во НАТО е вредно за цената“, предупреди Гејтс.
Европа нема многу избор
Сега Европа, која вклучува земји како Бугарија и Хрватска, почна да зазема посериозен пристап кон зајакнување на сопствената одбрана. „Форин Аферс“ предупредува дека бидејќи Европа е сè повеќе оставена сама да се грижи за себе, таа повторно е ранлива на руската агресија. Доколку, по Украина, Москва ја обнови својата воена машина, постои реална можност таа да го насочи своето внимание кон западот.
Во изминатите пет години, Европа стана водечки светски увозник на оружје, со истовремено значително зголемување на буџетите за одбрана во повеќето земји.
Паралелно, Европската Унија го објави планот „Реарм Европа“, вреден 800 милијарди евра, за зголемување на трошоците за одбрана во наредните години и обезбедување итна поддршка за Украина.
Францускиот претседател Емануел Макрон најави проширување на нуклеарниот арсенал и им понуди на европските земји нова одбранбена соработка преку еден вид „нуклеарен чадор“, независен од САД, што веќе го прифатија Германија, Данска и Шведска. Нема сомнение дека ова е голема промена во безбедносната и одбранбената политика.
Ако НАТО е мртов, односно ако повеќе не може сигурно да се смета на неговиот најсилен член, Европа нема многу избор освен брзо да ги зајакне сопствените одбранбени капацитети.
(Vecer.mk VIA)
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
