Арктичкиот архипелаг Свалбард, познат по својата единствена меѓународна регулатива, стана сцена на сè поинтензивна геополитичка конкуренција.
Норвешка, која управува со оваа територија, ги заострува правилата и ја зајакнува контролата, додека глобалните сили како Русија и Кина сè повеќе покажуваат интерес за овој стратешки важен регион. Норвешка, од друга страна, инсистира дека мора да го заштити својот дел од Арктикот за да не стане Свалбард почетна рампа за непријателски сили.
Високо на Арктикот, во близина на Северниот Пол, Свалбард е уникатен геополитички случај - архипелагот е дел од Норвешка, но е управуван од посебен договор од ерата по Првата светска војна што им овозможува на речиси секого да живее на островите без виза.
Со децении, научниците доаѓаа на меѓународната истражувачка станица, Норвежаните и Русите одржуваа шаховски турнири, а кинеските и европските студенти возеа моторни санки заедно. Сепак, денес Норвешка се обидува поцврсто да го потврди својот суверенитет, откажувајќи го правото на глас за странците, блокирајќи ја продажбата на земјиште на странски купувачи и заострувајќи го надзорот врз странските истражувачи, пишува The New York Times.
Овие мерки се дел од новата ера на геополитичка конкуренција, поттикната од глобалното затоплување и борбата за ресурси. Потезите на Норвешка предизвикаа силни приговори од европските и сојузниците на НАТО.
„Мора да го заштитиме нашиот дел од Арктикот“
Норвешка, од друга страна, инсистира дека мора да го заштити својот дел од Арктикот за да не стане почетна точка за непријателски сили. Архипелагот е стратешки важен за преземање сателитски податоци, следење на траекториите на проектилите и поради потенцијалните наслаги на ретки метали под околното море.
Контролата врз Свалбард обезбедува доминантна позиција на Арктикот, област од сè поголемо безбедносно значење за Европа, Северна Америка и Азија. Американските претставници ги обвинуваат кинеските истражувачи за спроведување нелегални воени истражувања, додека Русија ги тврди своите права во Свалбард со јазик сличен на оној што се користи за оправдување на нејзините постапки во Украина.
„Норвешка сега е во најсериозна безбедносна ситуација од 1945 година“, рече во интервју норвешкиот државен секретар во Министерството за надворешни работи, Ејвинд Вад Петерсон. Според него, земјите предолго го сметале Свалбард за „некаков вид слободна зона, каде што секој што сака може да дојде и да прави речиси сè што сака“.
„Тоа не е факт“, додаде тој. „Ова е норвешка суверена територија. Затоа го правиме малку појасно“.
Веќе не е толку далеку
Леиф Терје Ауневик, градоначалникот на Лонгирбјен, најголемиот град во Свалбард, пристигнал на архипелагот пред повеќе од 25 години како возач на санки со кучиња. Се сеќава дека бил привлечен од Свалбард како „егзотично, чудно место“.
„Имав теорија дека колку подалеку на север одите, толку подиви стануваат луѓето“, рече тој. Денес, признава тој, Свалбард веќе не е толку див.
Лонгирбјен има ресторани, хотели, дневни летови до копното и 2.500 жители од 50 различни земји, двојно повеќе отколку кога тој пристигнал. Пред неколку века, Норвежаните го сметале Свалбард за ничија земја (terra nullius).
По Првата светска војна, победничките сили го признале правото на Норвешка врз архипелагот, но со услови. Договорот од Свалбард од 1920 година им забранил на сите потписници еднаков пристап до лов, риболов, рударство и сопственост на земјиште. Оттогаш, договорот го потпишаа речиси 50 земји, вклучувајќи ја Кина и тогашниот Советски Сојуз.
Битката за морското дно
Неодамнешните истражувања покажаа дека океанското дно околу Свалбард содржи огромни количини на бакар, цинк, кобалт, литиум и ретки земјени елементи, клучни за новите технологии. Во јануари 2024 година, норвешката влада објави дека ќе спроведе истражување на минерали во длабоко море во област со големина на Германија, вклучувајќи ги и водите околу Свалбард.
Тоа соопштение предизвика загриженост.
Еколошките групи во Норвешка се спротивставија поради потенцијалната закана за морскиот живот. Во странство, потегот се сметаше за посегнување надвор од опсегот на Спогодбата за Свалбард. Руското Министерство за надворешни работи го осуди потегот како „нелегален“, потсетувајќи ја Норвешка дека „не врши безусловен суверенитет“ над архипелагот.
Исланд и Европската Унија, исто така, изразија несогласување со ставот на Норвешка. Поради притисок од опозициските партии, норвешката влада се согласи да почека четири години пред да издаде дозволи за рударство на морското дно, но Министерството за енергетика потврди дека целта останува „профитабилно и одржливо“ истражување на минерали.
Помалку добредојдени од порано
Браќата Натапол и Натанагорн Нантавист пристигнаа во Свалбард од Тајланд како момчиња пред повеќе од 20 години. Нивната мајка дојде да работи како слугинка, а тие брзо се адаптираа, научија норвешки и се чувствуваа како дел од општеството.
„Се чувствуваме како Норвежани“, рече Натапол.
Сепак, пред неколку години ситуацијата почна да се менува. Властите прво ги прогласија тајландските и некои други странски возачки дозволи за неважечки, што создаде чувство на несигурност кај многу странци.
Потоа владата ги промени изборните правила.
Пред три години беше објавено дека странците во Свалбард не можат да гласаат на локалните избори ако претходно не живееле на копнена Норвешка најмалку три години. Државниот секретар Петерсон рече дека ова „требаше да се направи одамна“, додавајќи дека Договорот од Свалбард гарантира „еднаков пристап, а не еднакви права“.
На продажба? Не толку брзо
Норвешката влада контролира 99 проценти од земјиштето на Свалбард и не дозволува продажба на странци на преостанатиот дел.
Во текот на изминатата деценија, група приватни норвешки сопственици се обидуваа да ја продадат парцелата од околу 50 квадратни километри. Според нивниот адвокат, Пер Килингстад, купувачи од САД и европските земји кои го потпишале договорот покажаа интерес.
Земјиштето беше рекламирано како локација од „еколошка, научна и економска важност“ со „уникатно поволни услови за сателитска комуникација“, со оглед на неговата близина до Северниот Пол.
Сепак, норвешката влада донесе кралски декрет во 2024 година со кој строго се ограничи продажбата, велејќи дека тоа може да „наштети на интересите на националната безбедност“.
Адвокатот Килингстад верува дека ставот на владата е нелегален и дека се обидува да ги принуди сопствениците да продаваат по ниска цена.
„Она што е во прашање е кредибилитетот на Норвешка како правна држава во Свалбард“, рече тој.
Руско присуство
Во Баренцбург, руската рударска колонија на Свалбард, присуството на Русија датира од пред векови. Иако населението се намали од повеќе од 1.000 на околу 300, а поранешната болница е напуштена, Русите ги зајакнуваат своите врски со архипелагот. Постојаниот свештеник на Руската православна црква, Пјотр Граматик, неодамна пристигна во Баренцбург, што норвешките власти го сметаат за еден од напорите на Москва да го зајакне своето влијание.
Руските власти ги нагласуваат историските врски и нагласуваат дека имаат обврска да ги заштитат руските говорници во Свалбард, слично на она што го прават во Украина. Иван Лаврентиев, научник од Руската академија на науките, верува дека Русија никогаш нема да го напушти Свалбард. Иако рудникот за јаглен е во застој, Баренцбург е најзападната точка на Русија во Арктикот и е стратешки важен.
„Значи, засекогаш ќе рудариме“, рече тој.
Кинески активности и норвешка реакција
Два гранитни лава стојат пред кинеската истражувачка станица Жолта река, во рамките на Меѓународниот центар Ни-Алесунд, веќе 20 години. Минатиот јули, околу 200 туристи од Кина се истоварија од крузер, мавтаа со кинески знамиња и позираа за фотографии пред станицата, што ги натера норвешките власти да поканат кинески дипломати на разговори.
Норвежаните, исто така, им наредија на Кинезите да ги отстранат лавовите, сметајќи ги за симбол некомпатибилен со норвешкиот суверенитет.
Во американскиот Конгрес постои загриженост дека Кина спроведува воени истражувања на Свалбард, што договорот го забранува. Се вели дека кинеските научници имаат пристап до моќен радарски систем и дека податоците од најмалку три истражувачки проекти се споделени со кинеската одбранбена организација.
Минатиот јули, Универзитетскиот центар во Свалбард, наведувајќи безбедносен ризик, за прв пат им забрани пристап на кинеските студенти. Кинеската амбасада во Норвешка ги отфрли критиките како „искривување на фактите и неосновани шпекулации“.
(Vecer.mk VIA)
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
