Старите спорови на Балканот и источниот Медитеран ретко исчезнуваат; најчесто само чекаат нов повод да се вратат во јавноста. Таков е и спорот меѓу Турција и Грција за територијалните води во Егејското Море, прашање што на прв поглед изгледа техничко, поморско и правно, но во суштина е прашање на суверенитет, пристап до море, острови, енергетски интереси, воена психологија и историска недоверба.
Поводот овојпат е изјавата на Чагри Ерхан, советник за надворешна политика на турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган и заменик-претседател на Советот за безбедносна и надворешна политика при турското претседателство. Според грчкиот весник Катимерини, Ерхан потврдил дека турската закана од војна доколку Грција ги прошири територијалните води во Егејот од 6 на 12 наутички милји останува официјална политика на Анкара. Тој се повикал на одлуката на турскиот парламент од 1995 година, според која таков потег би се сметал за casus belli – повод за војна.
Што точно е спорно?
Според Конвенцијата на Обединетите нации за правото на морето, секоја држава има право да утврди територијално море до 12 наутички милји од својата основна линија. Грција, која е страна на оваа конвенција, смета дека има право да го примени тоа правило и во Егејот. Турција, која не ја ратификувала Конвенцијата, тврди дека специфичната географија на Егејот, со многу грчки острови блиску до турскиот брег, го прави таквото проширување неприфатливо од гледна точка на турските интереси.
Најчувствителниот дел е тоа што во Егејот и Турција и Грција во моментов применуваат 6 наутички милји територијални води. Грција веќе ги прошири своите територијални води на 12 милји во Јонското Море, но не и во Егејот, токму поради силното турско противење. Анкара смета дека грчко проширување во Егејот би ја намалило површината на меѓународни води и би го ограничило турскиот поморски простор. Катимерини пишува дека при 12 милји бродовите што патуваат меѓу Црното Море и Медитеранот би морале во одреден момент да минуваат низ грчки територијални води.
Casus belli од 1995. година сè уште не е повлечен
Клучната политичка тежина на изјавата не е во тоа што Турција првпат предупредува. Напротив – токму во тоа што предупредувањето е старо три децении и не е повлечено. На 8. јуни 1995. година турскиот парламент ѝ даде овластување на владата да преземе „сите неопходни мерки“ доколку Грција еднострано ги прошири територијалните води во Егејот над 6 наутички милји. Таа одлука во грчко-турската дипломатска историја остана позната како casus belli.
Грчкиот премиер Кирјакос Мицотакис во 2025. година побара Турција да ја повлече оваа закана, поврзувајќи ја и со грчкото противење Анкара да добие пристап до европските одбранбени фондови ако не ги земе предвид легитимните грижи на Грција и Кипар. Reuters тогаш потсети дека спорот е дел од поширокиот пакет грчко-турски несогласувања: воздушен простор, поморски граници, кипарското прашање и источномедитеранските енергетски интереси.
Изјавата на Ерхан не доаѓа сама. Таа е поврзана со турски нацрт-закон што треба да ги кодифицира поморските претензии на Турција во Егејот, источниот Медитеран и Црното Море. Според Al-Monitor, нацртот предвидува турските територијални води да бидат 12 наутички милји во Црното и Средоземното Море, но да останат 6 наутички милји во Егејот, каде Анкара се спротивставува на секое грчко проширување.
Turkish Minute објавува дека нацртот, подготвен во турски академско-правен центар за поморско право, би му дал на претседателството поголеми овластувања во прогласување и управување со поморски зони, вклучително и области поврзани со риболов, заштита на морето, економски активности и евентуални посебни статуси. Поддржувачите на законот велат дека тој не е насочен против една конкретна држава, но во Атина ваквиот потег се чита како дел од пошироката турска доктрина „Сина татковина“.
Егејот експлозивен
Егејот не е само море меѓу две држави. Тој е густ историски, географски и воен простор. Грчките острови се распоредени низ морето, многу од нив блиску до турското копно. Турција тврди дека целосно применување на правилото од 12 милји околу тие острови би создало дисбаланс и би ја ограничило нејзината слобода на движење. Грција, пак, вели дека островите имаат право на поморски зони и дека нејзините права произлегуваат од меѓународното право.
Ова не е само правна расправија за линии на карта. Територијалните води значат контрола врз морски простор, поморска безбедност, риболов, пристап до потенцијални енергетски ресурси, воено движење и политичка симболика. Во регион каде што историјата често работи како запалка, секоја наутичка милја станува повеќе од мерка за растојание.
Две членки на НАТО, но со сопствени црвени линии
Грција и Турција се членки на НАТО, но тоа никогаш не ги избриша нивните билатерални спорови. AP потсети дека двете земји неколкупати биле блиску до вооружена конфронтација во последните децении, вклучително и поради енергетски и поморски несогласувања во источниот Медитеран. Во февруари годинава Ердоган и Мицотакис се обидоа да ја одржат линијата на дијалог во Анкара, а Ердоган тогаш рече дека споровите се сложени, но не и несовладливи ако се решаваат со добра волја и меѓународно право.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
