Вечер е, 15 јули 2016 година. Топлиот летен ден се ближи кон крајот. Многу луѓе ја поминуваат петочната вечер со пријателите или семејството и се подготвуваат за викендот. Никој не насетува дека Турција за само неколку часа темелно ќе се промени, пишува „Дојче веле“.
Однеднаш тенкови излегуваат на улиците. Борбени авиони го надлетуваат Анкара и Истанбул. Војници го блокираат Босфорскиот Мост – врската меѓу Европа и Азија. Парламентот во Анкара се бомбардира. Претседателот Реџеп Таип Ердоган се јавува преку видеоповик на телевизија и ги повикува граѓаните да излезат на улиците и да го запрат државниот удар.
Обидот за пуч во Турција пропаѓа уште истата ноќ. Сепак, неговите политички последици ја одредуваат реалноста во земјата сè до денес.
Турската влада за обидот за државен удар го обвинува движењето на Ѓулен. Бројни високи воени функционери поврзани со Ѓулен се уапсени. Основачот на движењето, исламскиот проповедник Фетулах Ѓулен, со години живееше во егзил во Соединетите Американски Држави, каде што и почина во 2024 година. Некогаш важеше за близок сојузник на Ердоган.
Заедно во голема мера придонесоа за намалување на политичкото влијание на турската војска и за зајакнување на моќта на Ердоган. Подоцна нивниот сојуз пропадна. Владата го обвинува Ѓулен дека со децении ги инсталирал своите симпатизери во правосудството, полицијата, војската и другите државни институции за одвнатре да ја преземе контролата врз државата. Ѓулен и неговите поддржувачи негираа каква било вмешаност во обидот за пуч.
Од летна вечер до национален празник
Денес, 15 јули во Турција е државен празник. Босфорскиот Мост денес го носи името „Мост на мачениците од 15 јули“, во знак на сеќавање на луѓето кои ја загубија животот таа ноќ. Според официјалните податоци, загинаа 253 лица, од кои повеќето биле цивили. Бројни улици, плоштади и училишта денес исто така го носат името „15 јули“.
Сепак, годишнината не претставува само сеќавање на жртвите. Таа означува и длабока политичка пресвртница. Во годините по пучот, владата дополнително ја зацврсти својата власт. Движењето на Ѓулен беше прогласено за терористичка организација, а неговите наводни членови масовно беа отстранети од државниот апарат.
Шест дена по пучот, парламентот прогласи вонредна состојба. Таа, како што првично беше предвидено, требаше да трае три месеци, но беше продолжувана седум пати и заврши дури на 19 јули 2018 година. Во текот на тие две години претседателот во голема мера владееше преку вонредни декрети, донесувајќи вкупно 32 такви уредби.
Последиците од чистките беа огромни. Повеќе од 125.000 вработени во јавниот сектор и припадници на вооружените сили останаа без работа. Според официјалните податоци, меѓу 2016 и 2025 година околу 390.000 луѓе беа уапсени поради наводни врски со движењето на Ѓулен. Околу 113.000 од нив завршија во притвор. Исто така, беа затворени 2.761 институција, меѓу кои училишта, здруженија, фондации и медиуми. Поради наводна вмешаност во обидот за пуч, 4.130 лица се осудени на доживотна казна затвор или доживотен затвор со мерки за отежнато условно отпуштање.
„Исклучително централизирана структура“
Политикологот Ерсин Калајџиоглу смета дека последиците од вонредната состојба се видливи и денес. Иако таа формално заврши во 2018 година, нејзината практика, како што вели тој, „до одреден степен се институционализираше“. Државата трајно се промени. Особено честата употреба на уредбите доведе до создавање на „исклучително централизирана структура“.
Според неговата оценка, и јавната администрација се промени од темел. Бирократијата, од систем кој се засноваше на стручни стандарди и научна експертиза, се претвори во администрација која првенствено спроведува политички налози, тврди тој. Опозициските партии исто така ја обвинуваат владата дека чистките ги проширила далеку надвор од движењето на Ѓулен. Освен наводните приврзаници на Ѓулен, со откази и кривични постапки беа санкционирани и критичарите на власта, пишува „Дојче веле“.
Од парламентарен во претседателски систем
Обидот за државен удар политички го забрза и приближувањето на Партијата на правдата и развојот (АКП) на Ердоган и ултранационалистичката Партија на националистичкото движење (МХП). Со поддршка на МХП, владата во 2017 година успеа да спроведе референдум за измена на Уставот.
Резултатот беше премин на Турција од парламентарен во претседателски систем. Функцијата премиер беше укината, а извршните овластувања на претседателот беа значително проширени. Критичарите оттогаш зборуваат за „систем на владеење на еден човек“.
Калајџиоглу уставните измени ги опишува како темелна промена на политичкиот режим. Според неговите зборови, политичкиот систем се разви во „неопатримонијален султанизам“ – облик на власт во кој политичката моќ е силно концентрирана во рацете на едно лице, а клучните одлуки во голема мера зависат од претседателот.
Претседателскиот систем ја промени и опозицијата. Бидејќи за избор на претседател е потребно апсолутно мнозинство гласови, опозициските партии почнаа да формираат изборни сојузи и да истакнуваат заеднички кандидати. Тоа даде резултати: на локалните избори во 2019 година, а потоа повторно во 2024 година, опозицијата ги освои градоначалничките функции во двата најголеми града во земјата – Анкара и Истанбул.
Сепак, многу од тие опозициски политичари денес се соочуваат со истраги или обвинувања за тероризам. Меѓу најпознатите случаи е градоначалникот на Истанбул, Екрем Имамоглу, кој се смета за најважен политички противник на претседателот Ердоган и против кого, по повторната изборна победа на Имамоглу, беше покрената кривична постапка.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
