За да разбереме зошто времето го мериме во 24 часа, со по 60 минути и 60 секунди, мораме „да ги вратиме стрелките наназад“ – во време пред воопшто да постои прецизно мерење на времето!
Тоа е приказна за еден од најстарите бројчени системи во историјата на човештвото, кој не само што го обликувал начинот на кој броиме, туку и ги надживеал цивилизациите што го создале.
Сумерите и „магичниот“ број 60
На самиот почеток се Сумерите – древен народ кој живеел во областа Месопотамија, приближно помеѓу 4500 и 2000 година пред нашата ера, и кој се смета за една од првите цивилизации што развиле урбан начин на живот.
Тие, покрај бројните иновации како системите за наводнување и плугот, се заслужни и за создавањето на првиот познат систем на пишување, како и за развојот на системот заснован на бројот 60 (сексагезимален систем).
Зошто токму бројот 60?
Иако потеклото на бројот 60 не е целосно разјаснето, неговата предност е очигледна – може да се дели со голем број цели броеви (1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30 и 60) без користење дропки.
За разлика од тоа, бројот 10 има многу помалку делители. Токму затоа системот заснован на 60 бил исклучително практичен за секојдневни потреби како водење евиденција, пресметка на даноци, мерење земјиште и поделба на имот.
Сумерите почнале да бележат податоци на мали глинени плочки, втиснувајќи симболи во меката површина. Со текот на времето, овие ознаки се развиле во сложено клинесто писмо.
Од Вавилонците до првите календари
Наследниците на Сумерите, Вавилонците, го презеле нивниот бројчен систем и дополнително го развиле. Околу 1000 година пред нашата ера формирале календар заснован на движењето на Сонцето, со околу 360 дена како практичен математички модел.
Овој број бил особено погоден за пресметки во систем базиран на 60, бидејќи лесно се дели и се вклопува во поделба на 12 месеци од по околу 30 дена.
За цивилизација што користи број 60, тоа било идеално:
- 360 дена лесно се делат;
- годината природно се дели на 12 месеци по 30 дена;
- системот се усогласува и со месечевите циклуси.
Вавилонците, исто така, развиле начин да ги поделат денот и ноќта на по 12 делови – што подоцна довело до ден од 24 часа.
Старите Египќани и „раѓањето“ на часовите
Првата цивилизација за која знаеме дека го делела денот на часови биле старите Египќани.
Уште околу 2500 година пред нашата ера, во религиските текстови се појавува концептот на 12 часа. Првите „часовници“ не биле уреди како денешните, туку т.н. ѕвездени часовници – дијагонални распореди на ѕвезди пронајдени на внатрешноста на ковчезите на египетските благородници.
Подоцна биле развиени и првите инструменти за мерење на времето:
- сончев часовник;
- воден часовник.
Интересно е што овие уреди често имале религиска намена – се верува дека многу од нив биле посветени на боговите, а не користени за секојдневно мерење на времето.
Часови, минути и секунди
Вавилонците отишле чекор понатаму и развиле сложени поделби што подоцна станале основа за минутите и секундите. Сепак, тие не ги користеле овие единици за секојдневно мерење време, ниту ги „измислиле“ во формата што денес ја познаваме.
Станува збор првенствено за математички поделби во рамки на нивниот систем заснован на бројот 60, кои служеле за астрономски пресметки.
Подоцна, низ историјата, овие поделби биле прилагодени и усвоени како стандардни единици за мерење време.
Хеленистичкиот свет
Околу 330 година пред нашата ера, научен центар на светот станува Александрија. Таму се среќаваат идеи од различни култури – египетската, вавилонската и грчката.
Старите Грци го прифаќаат вавилонскиот систем бидејќи им овозможува лесно да ги надградуваат новите астрономски набљудувања врз постојните податоци.
Иако користеле песочни часовници за мерење време во судници и јавни расправи, прецизните временски поделби долго време останале повеќе теоретски отколку практични.
Модерната доба носи прецизност
Дури пред неколку стотици години, со развојот на механичките часовници, минутите и секундите почнуваат да се користат во секојдневниот живот.
Во 20 век доаѓа до вистинска револуција – се појавуваат атомските часовници, кои го мерат времето со неверојатна прецизност, врз основа на однесувањето на атомите на цезиум.
Денес, глобалната мрежа на атомски часовници го одредува времето за:
- интернет;
- GPS системи;
- медицински технологии како магнетна резонанца.
Зошто не го сменивме системот?
Иако делува непрактично, системот со 60 секунди и 60 минути е толку длабоко вкоренет што е речиси невозможно да се промени.
Обид постоел во Франција, во 18 век, кога било воведено децимално време.
Сепак, траело само 17 месеци и никогаш не заживеало во пракса. За разлика од тоа, метричкиот систем за должина и пари опстанал до денес.
Времето како човечка творба
Историјата на мерењето на времето покажува една важна работа – времето, какво што го познаваме денес, не е природна даденост, туку човечка конструкција.
Часовите, минутите и секундите настанале преку низа одлуки, случајности и практични потреби. Сепак, опстанале илјадници години затоа што се покажале како корисни.
Денес живееме според правила поставени од луѓе пред повеќе од 4.000 години – и иако делуваат несовршено, тие се толку длабоко вкоренети што нивната промена веројатно би предизвикала повеќе хаос отколку корист.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
