Иако е најголемиот остров во светот, Гренланд за многумина сè уште останува голема непознаница – мистерија окована со мраз. Но, оваа арктичка земја нуди многу повеќе од бескрајни глечери. Под белиот покривач се крие богата култура, фасцинантна историја и неверојатни пејзажи кои само чекаат да бидат откриени.
Најголемиот остров во светот
Гренланд е официјално најголемиот остров во светот што не е континент, со вкупна површина од 2,16 милиони квадратни километри, што го прави 12-та најголема земја во светот. Речиси 80 отсто од неговата копнена маса е покриена со огромна ледена покривка – втора по големина во светот по Антарктикот – која на некои места достигнува дебелина и до 3.500 метри. Сепак, делот без мраз е приближно голем колку Шведска.
Пејзажите на Гренланд се неверојатно разновидни – од источниот до јужниот брег, од Арктичкиот круг до крајниот север, секој дел од островот нуди уникатни глетки и авантури. Геолошки е исклучително богат, со изобилство од ретки минерали, скапоцени камења и проценети 50 милијарди барели нафта и гас, чие искористување поради суровата клима и денес претставува голем предизвик.
Најголемиот национален парк во светот
На Гренланд се наоѓа најголемиот национален парк во светот, кој го опфаќа целиот североисток на островот и претставува засолниште за арктичката дивина. Тука се наоѓа и најактивниот глечер на северната хемисфера – Сермеќ Кујалек (Sermeq Kujalleq), познат и како глечерот Јакобсхавн, кој го храни спектакуларниот Илулисат Ајсфјорд, едно од трите УНЕСКО-подрачја на светско наследство на островот.
Иако често се поврзува со Исланд, Гренланд има и термални извори, а на островот Уунарток можно е капење во природно загреана вода. Од друга страна, дрвја речиси и да нема, а најголемите „шуми“ може да се најдат само на југот. Она со што Гренланд навистина може да се пофали се најчистиот воздух и вода во светот – тука без страв можете да пиете вода од кој било поток.
Зелена земја и древни народи
Иако денес е претежно бел, островот го носи името Гренланд, односно „Зелена земја“. Името му го дал Ерик Црвениот, исландски прогонетик кој се надевал дека привлечниот назив ќе привлече повеќе доселеници. Некои историчари сметаат дека климата тогаш била потопла, што го олеснило населувањето. Научниците, пак, потврдиле дека Гренланд навистина бил зелен пред повеќе од 2,5 милиони години.
Автохтоните Инуити својата земја ја нарекувале „Инуит Нунаат“ (земја на народот), а денес се користи називот „Калаалит Нунаат“ (земја на Гренланѓаните). Според историчарите, првите луѓе пристигнале на Гренланд околу 2500 година пр.н.е., а во текот на вековите следеле неколку миграциски бранови од Северна Америка.
На почетокот на 10 век, јужниот дел го населиле Викинзи од Исланд, но нивните населби исчезнале до крајот на 15 век. Денешните гренландски Инуити се директни потомци на народот што мигрирал од Азија во 13 век. Луѓето го населувале Гренланд повеќе од 4.500 години, а остатоците од викиншките урнатини и денес може да се посетат на југот од островот.
Стратешка точка на светската мапа
Гренланд е автономна земја во рамките на Кралството Данска. Иако географски е дел од северноамериканскиот континент, политички и културно со илјадници години е поврзан со Европа. Данска му доделила самоуправа во 1979 година, која била проширена во 2009 година, со што локалната влада добила уште поголеми овластувања.
Неговата стратешка положба со децении го привлекува интересот на Соединетите Американски Држави. Доналд Трамп не е првиот американски лидер заинтересиран за обезбедување на Гренланд. САД уште во 1946 година понудиле 100 милиони долари за купување на островот, но понудата била одбиена.
Стратешкиот интерес на САД се темели на три клучни причини: рано предупредување за балистички проектили поради најкратката рута меѓу Русија и САД што минува преку Гренланд, контрола на новите трговски патишта што се отвораат со топењето на арктичкиот мраз и пристап до огромните минерални богатства.
САД веќе имаат воена база Питуфик на Гренланд, но расте загриженоста поради рускиот и кинескиот интерес за регионот. Иако военото преземање на островот технички би било изводливо бидејќи Гренланд нема сопствена војска, таков потег против Данска – сојузник во НАТО – речиси сигурно би значел крај на сојузот и би предизвикал голема безбедносна криза во Европа.
Најниска густина на население во светот
Со популација од околу 56.000 жители, Гренланд има најниска густина на население во светот. Речиси една четвртина од населението живее во главниот град Нуук, кој со околу 18.000 жители е и најголемиот град на островот. Денес, 88% од населението е од инуитско или мешано потекло. Важно е да се напомене дека правилниот назив за автохтониот народ е Инуаит или Калаалит, додека терминот „Ескими“ се смета за застарен и непожелен.
Животот на Гренланд е уникатен спој на традиционалното и модерното. Не е невообичаено да се видат кучешки санки паркирани покрај моторни санки, а во супермаркетите, покрај увезена стока, се продава и месо од фоки, китови или ирваси уловени на традиционален начин.
Сите градови на брегот
Сите населени места на Гренланд, со исклучок на Кангерлусуак, се наоѓаат на брегот. Не постојат патишта ниту железници што ги поврзуваат градовите; целиот транспорт се одвива со авиони, бродови, хеликоптери, моторни санки или кучешки запреги. Најдолгиот пат на островот е долг само 35 километри. Затоа не е чудно што повеќе Гренланѓани поседуваат брод отколку автомобил.
Интересно е што главниот меѓународен аеродром не се наоѓа во главниот град Нуук, туку во Кангерлусуак, кој има постабилни временски услови. До Гренланд може да се стигне исклучиво со летови од Данска или Исланд. Шарените дрвени куќи, историски обоени според намената на зградите, денес се заштитен знак на гренландските градови и населби.
Јазик, уметност и музика
Официјален јазик е гренландскиот (Kalaallisut), иако поголемиот дел од населението зборува и дански и англиски. Зборови како „кајак“ (qajaq) и „иглу“ потекнуваат токму од гренландскиот јазик. Традицијата и денес е жива – од изумот на кајакот, преку спектакуларната национална носија од кожа од фока, до изработката на тупилаци, фигурини на фантастични суштества кои некогаш имале шаманско значење, а денес се препознатлив сувенир.
Гренланд има и изненадувачки жива музичка сцена, а фестивалите како Akisuanerit во Нуук и Arctic Sounds во Сисимиут привлекуваат посетители во текот на целата година.
Вкусовите на Арктикот
Традиционалната гренландска кујна се темели на лов и риболов. Национално јадење е „суаасат“ – густа супа од месо од фока, кит, ирвас или морски птици. Модерната кујна ги спојува традиционалните намирници со меѓународни влијанија, па на менијата може да се најдат бургери од мошусно говедо или тајландски кари со месо од кит.
Посебно доживување е гренландската кафе-пијачка – пламен коктел со виски и ликери кој раскажува приказна за островот. Постојат и три локални микро-пиварници чии пива вреди да се пробаат.
Дивина и природни феномени
Летата на Гренланд можат да бидат изненадувачки топли, со температури што на југот достигнуваат и до 20°C. Над Арктичкиот круг, од крајот на мај до крајот на јули, сонцето воопшто не заоѓа, создавајќи го феноменот на полноќното сонце. Во зима, пак, долгата поларна ноќ нуди совршени услови за набљудување на поларната светлина.
Гренландското куче за влечење санки и денес е клучно за зимскиот превоз на ловците, а за да се зачува чистотата на расата, забрането е доведување други раси на кучиња северно од Арктичкиот круг. Лете, водите околу островот се полни со китови, а кога снегот ќе се стопи, арктичката тундра оживува со мноштво шарени диви цвеќиња.
Авантура за активните патници
За љубителите на адреналин, Гренланд нуди врвно хели-скијање и скијачко планинарење по недопрени падини. Најпознатата пешачка патека е Arctic Circle Trail – рута долга 160 километри од Кангерлусуак до Сисимиут. Островот е и домаќин на некои од најтешките трки во светот, како маратонот во Нуук и скијачката трка Arctic Circle Race.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
