Иран има повеќе од 88 милиони жители и е една од 20-те најголеми држави во светот. Името „Иран“ е во официјална употреба од 1935 година и значи „земја на Аријците“, додека називот Персија потекнува од античката покраина Персис.
Персија и Персијците
На просторот на денешен Иран, во 6 век пред нашата ера, настанало Ахеменидското Царство, кое во периодот на најголема експанзија опфаќало околу 5,5 милиони квадратни километри и владеело со речиси половина од тогашното светско население.
Церемонијалната престолнина на ова царство бил Персеполис, монументален град изграден околу 518 година пр.н.е. Комплексот се простирал на повеќе од 125.000 квадратни метри и денес се наоѓа на листата на светското културно наследство на УНЕСКО.
Основачот на царството, Кир Велики, во 539 година пр.н.е. го освоил Вавилон, со што ја зацврстил доминацијата на Персија на Блискиот Исток. Неговиот наследник Дариј I ја реорганизирал огромната држава во околу дваесет административни области, наречени сатрапии. Тој ја изградил и познатата Кралска патека долга околу 2.500 километри, која значително ја забрзала комуникацијата, трговијата и управувањето со царството.
Персиската култура оставила длабока трага и во уметноста на пејзажното уредување. Познатите персиски градини, симетрично обликувани и исполнети со фонтани и канали, претставувале симбол на рај и хармонија. Токму овој концепт подоцна ги инспирирал градините низ исламскиот свет, но и некои од најпознатите места во светот, како градините околу Таџ Махал во Индија или комплексот Алхамбра во Шпанија.
Персија уште во раниот среден век развила напредни методи за извлекување мириси од цвеќиња и овошје. На тој простор се појавиле и првите систематски пристапи кон производството на парфеми, кои подоцна се прошириле во Европа и на Блискиот Исток.
Земјата и луѓето
Персискиот јазик, познат како фарси, припаѓа на индоевропската јазична фамилија, а денес како мајчин го зборуваат повеќе од 70 милиони луѓе. Главниот град Техеран е еден од најголемите урбани центри во регионот. Во потесното градско подрачје живеат повеќе од девет милиони жители, додека целата метрополитенска област има повеќе од 14 милиони луѓе.
Иран е земја со големи географски контрасти. Највисокиот врв е планината Дамаванд, висока 5.610 метри, која воедно е и највисокиот вулкан во Азија. На другата страна се наоѓа пустината Лут, каде што сателитски мерења забележале температура на почвата од дури 70,7 степени Целзиусови, што е една од највисоките измерени температури на планетата.
Земјата располага и со огромни енергетски ресурси. Се проценува дека Иран поседува околу 10 проценти од светските резерви на нафта и околу 17 проценти од резервите на природен гас. Поголемиот дел од населението е муслиманско, а меѓу 90 и 95 проценти од верниците припаѓаат на шиитската гранка на исламот, поради што Иран се смета за најголемата шиитска држава во светот.
По револуцијата во 1979 година е воспоставена Исламската Република, политички систем кој комбинира избрани институции и силно верско водство.
Математика, медицина и образование
Персиската цивилизација оставила значајна трага и во развојот на науката. Во 9 век, научникот Мухамед ибн Муса ал Хваризми ги поставил темелите на алгебрата. Неговото дело „Ал-Китаб ал-мухтасар фи хисаб ал-џабр ва-л-мукабала“ го дало името на математичката дисциплина што денес се нарекува алгебра, а од неговото име потекнува и зборот алгоритам.
Во 11 век, познатиот научник Омар Хајам изработил исклучително прецизна реформа на календарот. Грешката во тој систем изнесувала приближно еден ден на околу 5.000 години, што го правело поточен од тогаш користениот јулијански календар.
Во областа на медицината особено се истакнал лекарот и филозоф Ибн Сина, на Запад познат како Авицена. Неговото монументално дело „Канон на медицината“, напишано на почетокот на 11 век, било едно од највлијателните медицински дела во историјата. Во него систематски се обработени дијагностиката, фармакологијата и клиничката практика, а книгата со векови била основен учебник на европските медицински универзитети, сè до 17 век. Во делото се опишани повеќе од 700 лекови, со детални клинички набљудувања засновани на емпириски пристап.
Денес Иран има релативно висока стапка на писменост од над 85 проценти, додека во системот на високо образование учествуваат милиони студенти. Во последните децении земјата разви силен научен сектор. Според меѓународни библиометриски анализи, бројот на научни трудови од областа на инженерството, медицината и природните науки значително пораснал, што го вбројува Иран меѓу поактивните научни заедници во регионот.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
