Обединетите нации предупредија дека светот влезе во состојба на „глобален банкрот на вода“, бидејќи прекумерната потрошувачка, загадувањето и климатските промени ги доведуваат водните ресурси до точка без враќање. Речиси 75 % од светското население живее во земји со несигурно снабдување со вода, а четири милијарди луѓе се соочуваат со сериозен недостиг барем еден месец во годината. Иако сценариото е загрижувачко, еден од добитниците на Нобеловата награда за хемија тврди дека има решение, пишува Food & Wine.
Нобелова награда за решение од воздухот
Професорот Омар М. Јаги во 2025 година ја прими Нобеловата награда, која ја подели со Сусуму Китагава од Универзитетот во Кјото и Ричард Робсон од Универзитетот во Мелбурн, за неговата работа на метално-органски рамки (MOF). Иако признанието пристигна неодамна, станува збор за технологија која научниот тим ја усовршувал со децении.
Како што појаснува списанието Nature, Јаги ја создал првата метално-органска рамка уште во 1998 година, комбинирајќи метален оксид и органски молекули во кристална структура која во поголемиот дел е празен простор. Може да се замисли како ситна молекуларна сунѓерче која истовремено е цврста и исклучително порозна, што им овозможува на гасовите да влезат и да се складираат за подоцнежна употреба. Овие рамки се толку ефикасни што само еден грам од материјалот има внатрешна површина доволна да покрие цело фудбалско игралиште.
Од пустината до комерцијална примена
Низ годините, Јаги ја прилагоди технологијата за собирање и складирање вода. Во списанието ACS Central Science во 2020 година тој објасни дека овие рамки (MOF) можат да собираат вода дури и при нивоа на релативна влажност од само 10 %, што е пониско од просечната влажност во калифорниската Долина на смртта за време на жежок летен ден. Својата технологија ја тестираше токму на таа локација за да ја докаже нејзината ефикасност во екстремни услови. За Јаги оваа работа има и лична важност; тој пораснал во бегалска заедница во Јордан без пристап до проточна вода, што го поттикнало да најде решение за овој глобален проблем.
Јаги во 2020 година ја основаше компанијата за климатска технологија Atoco, која развива преносни MOF единици со големина на стандарден бродски контејнер. Тие единици можат да се постават речиси секаде и да произведат до 1.000 литри вода дневно. Со оглед на тоа што просечен човек конзумира околу две литри вода дневно, една таква единица би можела да ги задоволи дневните потреби за питка вода за 500 луѓе.
Како функционира системот
Технологијата се заснова на температурен циклус. Ноќе, додека воздухот се лади, метално-органските рамки (MOF) ја апсорбираат водената пареа од околината и ја задржуваат во своите милиони ситни пори. Кога температурата во текот на денот ќе порасне, структурата ја ослободува заробената влага во облик на течна вода за пиење, без потреба од бунари, цевководи или системи за филтрација. Водата произведена на овој начин, како што наведуваат од „Atoco“, е со речиси дестилиран квалитет.
Предизвици и идни чекори
Како и кај секоја нова технологија, постојат и одредени недостатоци. Производството на MOF-материјалите сè уште е во рана фаза и затоа е скапо. Зголемувањето на производството ќе бара дополнителна работа, но тимот на компанијата „Atoco“ најавува дека ќе почнат да примаат нарачки во текот на 2026 година. Првите купувачи ќе бидат податочните центри лоцирани во региони со недостиг на вода. И покрај предизвиците, Јаги е одлучен во својата мисија која набрзо би можела да стане клучна за опстанокот на планетата.
„Науката е тука“, изјави Јаги за време на неодамнешното тестирање на терен. „Она што сега ни треба е храброст да ги примениме тие решенија во пошироки размери“.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
