Некогаш нееднаквоста во Европа беше главно хоризонтална. Богатиот западен дел на континентот возеше BMW-а и одеше на годишни одмори во странство, додека посиромашниот исток дома ги поправаше апаратите за домаќинство и стоеше во редици за леб. Но, тридеценискиот економски раст во некогашните комунистички земји ги направија застарени шегите за бавните романски автомобили.
Денес, нееднаквоста во Европа има и вертикална димензија – онаа која се протега нагоре и надолу низ семејните стебла. Младите луѓе кои поради астрономските цени на становите не можат да си дозволат да се иселат од родителскиот дом се прашуваат дали некогаш повторно ќе живеат толку добро како што живееле кога биле деца. Луѓето во своите триесетти години плаќаат високи даноци за да ги финансираат пензиите на постарите генерации кои заминаа во пензија во најдобрите години од животот. Трошоците поврзани со стареењето на населението веќе сега го голтаат четвртина од бруто-домашниот производ на Европската Унија, а малку е веројатно дека тој удел ќе се намалува додека Стариот континент продолжува да старее. Да се биде млад Европеец денес значи да се има чувство дека си измамен од постарите генерации.
Ако европската социјална држава некогаш изгледа како пирамидална шема, тогаш фараоните на чело на пирамидата се припадниците на генерацијата на „бејби бумерите“ (baby boomers). Таа бројна генерација родена во двете децении по 1945 година, денес стара приближно меѓу 60 и 80 години (поздрав мамо! поздрав тато!), би сакала да остане запаметена како прва во неколку векови која не започна војна меѓу различни делови на Европа. Социолозите сигурно ќе ги слават шеесеттите години на минатиот век, кога бумерите се обидуваа да го заменат шовинизмот со рокенрол. Но, економистите ќе ги оценуваат со помалку благонаклоност.
Себеси се осигураа?
Бумерите си осигураа дарежливи пензии, потпирајќи се на демографските трендови кои повеќе не постојат. Трошоците на таквиот систем ја направија Европа потромава. Денешните пензионери наследија континент кој се обновуваше по војната, а на идните генерации ќе им остават континент на кој ќе му треба сериозна поправка по штетата што и самите помогнаа да се создаде.
Највидливиот плен во тој меѓугенерациски грабеж се недвижностите. Бумерите купуваа куќи и станови за ситни пари, а денес тие вредат милиони. Навистина, тие се задолжуваа по многу високи каматни стапки, но потоа профитираа бидејќи цените на недвижностите продолжија да растат и откако кредитите беа отплатени. Дури и кога ќе се пресмета инфлацијата, цените на становите во Европа пораснаа за четвртина во само десет години, додека кириите растеа побрзо од приходите.
Последица на тоа не е само тоа што бумерите, иако имаа само среќа, се чувствуваат како финансиски генијалци. Уште поважно е што младите генерации практично останаа без шанса да купат сопствена недвижност. Уделот на Европејци кои живеат со родителите длабоко во своите зрели години (веројатно не сосема доброволно, без оглед на квалитетот на кујната на мама) континуирано расте. Меѓу луѓето родени во 1980-тите, речиси четвртина сè уште живееле со родителите на 30-годишна возраст, што е за половина повеќе отколку кај оние родени дваесет години порано. Некогаш купувањето сопствен дом беше пат до финансиска независност. Денес се чини дека најсигурниот пат е наследството. Ако човекот некогаш го дочека.
Европа, секако, не е единственото место во светот каде што постарите луѓе живеат во скапи недвижности. Но, европската социјална држава, која ги следи граѓаните од колепка до гроб, поголемиот дел од трошоците за стареењето го префрли на помладите генерации. Во повеќето други богати земји, вклучувајќи ги САД, Јапонија и Јужна Кореја, лицата постари од 65 години најголемиот дел од своите приходи го остваруваат со комбинација од повремена работа и приватни пензиски фондови кои ги финансирале во текот на работниот век.
Големи очекувања
Европејците рано го напуштаат пазарот на труд, живеат долго и очекуваат државата, односно денешните даночни обврзници, да ги подмири трошоците за нивната пензија. Во Соединетите Американски Држави, трилиони долари зачувани во приватните пензиски фондови обезбедија капитал за фондовите за ризичен капитал и приватни инвестиции, што им овозможи на американските компании да прераснат во економски гиганти.
Во повеќето европски земји, денешните пензии ги финансираат денешните работници, со очекување дека утрешните, сè уште неродени работници, еден ден ќе ја преземат таа обврска и ќе ги финансираат сопствените родители кога ќе остарат. Дел од трошоците се финансира и со државно задолжување, кое исто така еден ден ќе мора да го вратат идните генерации. Тоа значи дека европските компании располагаат со помалку капитал, што е една од причините зошто Европа има толку малку големи компании во области како што е технологијата. Наместо тоа, постои огромен нефинансиран трошок кој ги оптоварува јавните финансии.
Ништо од ова не претставуваше проблем додека истовремено растеа и економијата и бројот на жители, како што послевоените генерации добро се сеќаваат од својата младост. Но, европското население сега престанува да расте, делумно и затоа што токму бумерите го започнаа трендот на помали семејства и помал број деца.
Во 1960 година, во западна Европа повеќе од пет вработени лица финансираа еден пензионер. Денес, на еден пензионер доаѓаат едвај два и пол работници. Последицата е што денешните млади знаат дека барем делумно ќе мора самите да си ја осигураат сопствената пензија, како што тоа го прават Американците, покрај тоа што веќе одвојуваат пари за пензиите на своите родители.
Единствената друга лесно достапна можност за подобрување на соодносот меѓу работниците и пензионерите е масовното доселување на мигранти. Но, обидите да се направи тоа дополнително ја затруја европската политика, засилувајќи ги радикалните партии на популистичката десница.
Континент кој не е за младите
Никој не може да им замери на бумерите што живеат подолго. Но, постарото општество по правило е општество кое се фокусира на сегашноста, а не на иднината.
Просечната возраст на гласачите на последните претседателски избори во Франција беше 52 години, меѓу другото и затоа што постарите граѓани излегуваат на избори значително почесто од помладите. Тоа е помалку од десет години разлика од вистинската возраст за пензионирање. Затоа не е изненадувачки што политичарите ги прифатија приоритетите на постарите гласачи како свои.
Кога буџетите се под притисок, секогаш се наоѓаат пари за заштита на пензиите и домовите за стари лица. Многу полесно е да се спроведат кратења во образованието или во инвестициите за иновации. „За иднината на демократијата сè повеќе одлучуваат гласачи кои самите веќе немаат иднина“, се жали економистот Максим Сбаихи од францускиот демографски тинк-тенк „Club Landoy“. Можеше да се очекува дека работите ќе се променат по пандемијата на ковид-19, кога младите со години поднесуваа општествени ограничувања пред сè за да ги заштитат постарите генерации. За жал, услугата сè уште не им е возвратена (иако Европската комисија денес има комесар задолжен за „меѓугенерациска праведност“).
Францускиот мислител Рејмон Арон еднаш рече дека старото општество е она со кое владее чувство на резигнација.
Тоа чувство на замор изгледа многу реално кај Европејците денес додека минуваат покрај уште една во низата градинки претворени во домови за стари и немоќни лица.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
