Гренланд е безбеден, барем засега. Но, епизодата во која американскиот претседател Доналд Трамп јавно се закани дека ќе ја окупира таа територија остави потрајни последици за светот отколку што изгледаше на почетокот.
Новиот светски поредок сè уште не е воспоставен
Иако заканата беше повлечена, таа длабоко ја потресе довербата на американските сојузници и предизвика преиспитување на темелите на меѓународниот поредок што со децении почиваше на американското водство.
По Гренланд, сè повеќе земји почнаа да ги гледаат САД не како гарант на стабилноста, туку како непредвидлив актер чии одлуки повеќе не можат да се земаат здраво за готово.
Во овој контекст, канадскиот премиер Марк Карни зборуваше на Светскиот економски форум во Давос за „пукнатината“ во поредокот базиран на правила и ги повика таканаречените „средни сили“ да се обединат и да почнат да обликуваат нова глобална рамка.
Неговата порака одекна меѓу сојузниците кои сè повеќе се прашуваат како да ги заштитат сопствените интереси во свет каде што Вашингтон го доведува во прашање трансатлантскиот сојуз и иднината на НАТО.
Украинскиот претседател Володимир Зеленски дополнително го заостри тонот, велејќи дека Европа мора да престане да се „изгубува“ и да почне да гради свои воени капацитети, независно од САД.
Како што анализира Политико, прашањето што се поставува е што всушност можат и треба да направат државите кои не припаѓаат на кругот на големи сили како што се САД, Кина или Русија, но се доволно силни за да не сакаат да бидат само набљудувачи на глобалните промени, како што се ЕУ, Велика Британија, Канада, Австралија, Турција, јужноамериканските земји, африканските сили итн.
Патот за средните сили
Според Алиона Хливцо, поранешна украинска политичарка и основач на Групата за надворешна политика на Сент Џејмс, Европа мора да се соочи со реалноста. Наместо постојано да бидат огорчени од американската непредвидливост, европските земји треба да развијат кохерентна и долгорочна стратегија за стратешка автономија, одбрана, енергија и економија.
Сепак, Хливко предупредува дека ерозијата на западниот сојуз не е исклучива последица од политиката на Трамп. Со децении, европските трошоци за одбрана се намалуваа, додека државите се потпираа на американскиот безбедносен чадор, игнорирајќи ги постојаните повици од Вашингтон за пофер распределба на товарот.
Од друга страна, Џастин Логан од Институтот Като предупредува да не се занесуваме со идејата за заеднички блок на средни сили. Нивните интереси, безбедносни предизвици и економски потреби се разликуваат длабоко, честопати повеќе отколку што се обединети од заедничка загриженост за САД.
Според Логан, меѓународната политика останува арена во која големите актери поставуваат граници, а средните сили можат да маневрираат само во тие рамки, избирајќи помеѓу усогласување, балансирање или ограничена автономија.
Америка како предаторски хегемон
Поранешниот американски дипломат Даниел Фрид ја дели фрустрацијата од насоката на надворешната политика на Трамп, но предупредува дека одговорот на средните сили не смее да биде откажување од основните демократски принципи.
Свртувањето кон Кина или други автократски сили за краткорочна добивка, вели тој, би значело прифаќање на трансакциската логика на Трампизмот, наместо градење алтернатива. Тој го наведува Гренланд како поучен пример, каде што комбинацијата на дипломатски отпор и одржување на комуникациските канали со САД се покажа како ефикасна.
За Стјуарт Патрик од Карнегиевата фондација за меѓународен мир, ситуацијата е уште порадикална: стариот светски поредок е мртов, а администрацијата на Трамп е и негов симбол и негов катализатор.
Според него, Соединетите Американски Држави станаа предаторски хегемон во очите на многу сојузници, поради што средните сили мора да најдат нови форми на соработка. Според Патрик, тие не можат сами да им се спротивстават на САД, туку можат заеднички да го бранат меѓународното право и суверенитетот преку флексибилни коалиции, во и надвор од системот на Обединетите нации.
Намалување на ранливоста
Роланд Париз од Универзитетот во Отава нуди поконкретна рамка за дејствување. Тој верува дека клучната задача на средните сили е да ја намалат својата ранливост на принуда од страна на големите сили, без разлика дали доаѓа од Вашингтон или Пекинг.
Нејзината стратегија се базира на три столба: диверзификација на трговијата и синџирите на снабдување, трајно инвестирање во сопствените воени и разузнавачки капацитети и развој на механизми за координација и заедничко дејствување.
Во свет каде што економската и воената моќ сè повеќе отворено се користат како алатки за притисок, таков пристап повеќе не е опција, туку неопходност.
Некои аналитичари, како што е унгарскиот експерт за безбедност Атила Демко, предупредуваат дека дебатата околу Трамп станува премногу лична. Вистинскиот предизвик, тврди тој, лежи во структурните промени во глобалната рамнотежа на моќ, првенствено во подемот на Кина и крајот на западната доминација.
Според него, Западот треба помалку да ги драматизира внатрешните поделби и повеќе да се фокусира на зајакнување на сопствената кохезија и одбранбени капацитети.
Примерот на Индија и тешките избори
Примерот на Индија често се истакнува како можен модел за однесување на средна сила во нови околности. Њу Делхи се стреми да одржува дијалог со САД, а во исто време да ја проширува мрежата на партнерства со Европа, Канада, индо-пацифичките земји и глобалниот Југ и се обидува да ги стабилизира односите со Кина.
Целта на таков пристап не е конфронтација, туку намалување на ризикот и зачувување на стратешката автономија.
Како заклучок, повеќето соговорници се согласуваат дека средните сили немаат луксуз на изолација или лесни избори. Тие мора истовремено да ги зајакнат сопствените капацитети, да изградат меѓусебна соработка и да избегнат отворен прекин со Соединетите Американски Држави.
Лекцијата од Гренланд останува моќна и вознемирувачка: дури и најблиските сојузници повеќе не можат да бидат сигурни дека се надвор од опсегот на притисок.
Во светот што влегува во период на нестабилна мултиполарност, влијанието и безбедноста на средните сили ќе зависат од нивната способност да дејствуваат колективно, стратешки и долгорочно - без илузии за враќање на стариот поредок, но и без ненадејни потези што би можеле да произведат неповратни последици.
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
