До средината на педесеттите години вообичаено е да се најдете како стоите среде соба и се прашувате зошто воопшто сте дошле таму. Иако ваквите пропусти во меморијата се чести, нова кинеска студија открива дека постојат три клучни возрасти во кои когнитивниот пад станува поизразен кај сите нас, пишува британскиот Телеграф.
Овие нагли скокови, забележани на 57, 70 и 78 години, кај некои луѓе се значително поизразени, а причината е многу едноставна – начинот на живот, пишува списанието Nature Aging. Студијата ги мерела нивоата на 13 протеини во мозокот поврзани со забрзано стареење и невродегенеративни болести. Интересно е што врвовите на падот се поврзани со големи животни промени – од хормоналните падови во средните години до влијанието на пензионирањето.
Клучни возрасти
Но, тоа не значи дека нивното влијание е надвор од наша контрола. Професорката Барбара Џ. Сахакјан од Универзитетот во Кембриџ и коавторка на книгата „Brain Boost“ ја објаснува студијата:
„Овие клучни години во студијата се периодите кога почнуваме да забележуваме значајни промени во мозокот.
На 57 години станува збор за тоа колку добро сме управувале со физичките промени што доаѓаат со средната возраст и менопаузата; на 70 години – колку добро сме ја одржувале стимулацијата на мозокот во периодот пред и по пензионирањето; а на 78 години – за нивото на тие ‘когнитивни резерви’ што сме ги изградиле предизвикувајќи се себеси да правиме тешки и сложени работи.“
„Исто како што управуваме со холестеролот многу пред да предизвика срцев удар, така и со усвојување промени во начинот на живот најмалку 10 години пред овие врвови опишани во студијата, можеме да ја промениме нашата иднина. Тоа е клучната порака“, додава Сахакјан.
Накратко, за здравјето на мозокот мора да дејствуваме сега и да планираме однапред.
57 години и зголемување на телесната тежина во средните години
До 57 години, мозокот почнува да се намалува – процес што започнува уште во триесеттите години. Намалувањето на волуменот на мозокот станува поочигледно поради намалувањето на белата маса – мрежа од нервни влакна што овозможува комуникација меѓу различните региони на мозокот. Едноставно кажано, вашиот „широкопојасен интернет“ се забавува.
Овој природен пад дополнително се влошува со зголемувањето на телесната тежина во средните години. Д-р Сабин Донаи, лекарка специјализирана за долговечност, вели дека прекумерната тежина влијае на функцијата на мозокот на повеќе начини.
„Таа е поврзана со намален проток на крв, што ги намалува хранливите материи и есенцијалните масти што му се потребни на мозокот, како и со натрупување отпадни материи што не се отстрануваат.
Телесните масти се исто така воспалителни. Дебелината е поврзана со оксидативен стрес – нестабилни атоми на кислород кои ги оштетуваат клетките, вклучително и невроните.“
Неодамнешни истражувања, исто така, сугерираат дека високиот холестерол може да го зголеми ризикот од деменција, па затоа е важно редовно да се проверува.
Што да се направи?
Студиите покажуваат дека вежбањето има исклучително невропротективно дејство, ја зголемува големината на хипокампусот и го подобрува помнењето. Професорката Сахакјан советува:
„Време е да започнете и да продолжите со вежбање, што има бројни придобивки, вклучително и подобра густина на коските и спречување депресија.
Податоците покажуваат дека секоја физичка активност што малку го зголемува пулсот е подобра од седентарен начин на живот. Затоа, најдобриот режим на вежбање е оној до кој можете да се придржувате.“
Д-р Донаи нè охрабрува секојдневните задачи да ги извршуваме со повеќе ентузијазам.
„Вклучувам многу активности во мојот ден. Се качувам по подвижните скали. Не ги користам рацете кога станувам. Ја одгурнувам столицата и станувам без помош на рацете. Наместо да кажете: ‘Подигни го тоа за мене’, кажете: ‘Можам сам да ја подигнам таа кутија, можам да се наведнам’. Додека ги извршувате секојдневните задачи, бидете свесни за активностите што ги активираат вашите мускули. Накратко – не престанувајте да се движите.“
Таа, исто така, препорачува следење на нивото на шеќер во крвта, холестеролот и односот меѓу обемот на половината и колковите, како и проверка на хормоните.
„Секогаш велам: престанете со ХРТ (хормонска супституциска терапија) оној ден кога ќе одлучите да остарите. Постојат обемни студии што ја поддржуваат ХРТ како фактор за заштита на когнитивните функции.“
„Нашите животни избори сочинуваат 90 проценти од ризикот“, заклучува д-р Донаи.
70 години и „ефектот на пензионирање“
Во 70-тата година од животот, тау-протеинот – најпознатиот од 13-те протеини поврзани со когнитивниот пад – почнува да се акумулира. Мозочната кора се разредува, што доведува до намалување на синаптичките врски во областите задолжени за размислување и учење. Фронталните режњи и хипокампусот, клучни за повисоките когнитивни функции, исто така се намалуваат.
Во деценијата што ѝ претходи на седумдесеттата година, невронските патишта почнуваат да страдаат поради намаленото ниво на стимулација.
„Тоа е ефектот на пензионирањето“, вели професорката Сахакјан. „Околу 60-тата година, луѓето малку се опуштаат, избегнуваат предизвикувачки и тешки активности и почнуваат да се потпираат на искуството.“
„Тоа е лоша идеја“, вели таа, „бидејќи научните докази ја потврдуваат изреката: ‘користи го или ќе го изгубиш’.“
Сериозни фактори на ризик
Д-р Донаи советува фокусирање на активности што го развиваат мозокот.
„Не задоволувајте се со судоку и крстозбори; навистина предизвикајте го вашиот мозок. Танцување во сала, учење странски јазик, пинг-понг.“
Изградбата на когнитивна резерва – отпорноста на мозокот кон пропаѓање – може значително да го одложи почетокот на невродегенерацијата.
Студија од 2022 година откри дека дури и луѓето кои изградиле висока когнитивна резерва до 69 години можат да ја намалат веројатноста за пад на меморијата, дури и ако имале пониски когнитивни способности во детството. Професорката Сахакјан истакнува дека овој период е клучен за справување со сериозните фактори на ризик за деменција – осаменоста и социјалната изолација, кои можат да го зголемат ризикот за 30, односно 60 проценти.
„Една студија откри дека пет од 13-те протеини поврзани со стареењето на мозокот се зголемиле како одговор на осаменоста.“ Дружењето и стимулацијата се клучни, дури и ако тоа значи разговор со пијалак во паб. „Многу социјален контакт лице в лице е исклучително корисен за постарите луѓе“, вели таа.
78 години и исцрпување на резервите
Во оваа животна доба, волуменот на мозокот и протокот на крв дополнително се намалуваат. Протеините поврзани со воспаление се акумулираат, а когнитивните резерви што сте ги изградиле во текот на животот почнуваат да се трошат. Д-р Донаи советува постојано да работиме на намалување на воспалението.
„Тоа значи здрава исхрана, редовно вежбање, релаксација и избегнување шеќер и прекумерен стрес. Хроничниот стрес ја намалува енергијата достапна за основните функции на обновување и раст.“
Таа, исто така, предупредува на токсините од животната средина, како што е микропластиката во амбалажата за храна и пијалаци.
„Нашите детоксикациски механизми се неверојатно ефикасни, но едноставно се преоптоварени од бројот на различни хемикалии во многу од нашите секојдневни производи“, вели Донаи.
И покрај сè, д-р Донаи останува оптимист: „Сè во врска со нашиот мозок е насочено кон борба за негов опстанок. Ако го поддржуваме телото со добра храна, останеме физички активни и доволно спиеме, не мора да го прифатиме биолошкиот пад што го поврзуваме со стареењето.“
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
