Живееме во време кое историјата можеби ќе го памети по пукањето на еден од најголемите финансиски балони во човечката историја. Во следните неколку недели, пензиските фондови ширум светот автоматски ќе почнат да купуваат акции во некои од најголемите технолошки компании, без разлика дали им се допаѓа или не.
Андреј Џих, еден од најпопуларните финансиски јутјубери во светот, кого го следат повеќе од три милиони луѓе, го тврди ова во своето најново видео. Џих истакнува дека правилата на глобалниот финансиски систем се тивко препишани за да се обезбеди дека парите на обичните штедачи автоматски финансираат скапа инфраструктура за вештачка интелигенција (ВИ) без да прашаат никого.
Механизмот на оваа, како што се нарекува, тивка кражба на капитал се врти околу терминот IPO - односно првата јавна понуда на акции, што е моментот кога приватна компанија излегува на берзата и им дозволува на сите да ги купат нејзините акции. Првата во низата компании што излегуваат на јавна е SpaceX на Елон Маск, чија вредност се проценува на неверојатни 1,75 трилиони долари.
Но, постои клучна разлика помеѓу ова и претходните историски IPO: додека претходните рекордери беа најпрофитабилните компании во светот во тоа време, SpaceX минатата година заврши во минус од огромни пет милијарди долари, наведува Џих.
Како берзите ги променија правилата на играта преку ноќ
Најскандалозниот дел од приказната, предупредува Џих, лежи во фактот дека финансиските правила што треба да ги заштитат малите инвеститори од купување пренадуени акции беа променети непосредно пред овие IPO.
Американската берза NASDAQ го воведе таканареченото „правило за брз влез“, кое го скрати периодот на чекање за котирање на нова компанија во елитниот индекс NASDAQ 100 од една година на само 15 работни дена. Кога компанијата ќе влезе во тој индекс, сите индекси и пензиски фондови што ја следат се законски и автоматски принудени да ги купат тие акции.
Дополнително, беше укинато правилото за минимален процент на акции што мора да бидат достапни за јавноста за слободно тргување (т.н. слободно пловење).
SpaceX планира да излезе на берза само со 4 до 5 проценти бесплатни акции, што автоматски би го дисквалификувало според старите правила. Новите правила не само што му дозволуваат да влезе, туку содржат и скриен коефициент што ги принудува фондовите да купат три пати повеќе акции отколку што всушност има на пазарот.
Веднаш зад SpaceX во редот за IPO се OpenAI (креаторот на ChatGPT) и Anthropic (креаторот на Claude).
Џих објаснува дека неколкумината богати инсајдери кои рано влегле во овие проекти сега итно бараат „излезна ликвидност“ - односно огромен број купувачи кои ќе купат акции од нив на самиот врв на нивната вредност за да можат да си одат со милијарди, а тој купувач, преку автоматизирани средства, ќе бидат обични граѓани.
Големата илузија и сметководствен трик на „циркулирање пари“
Ударот врз малите акционери би можел да биде болен бидејќи целиот овој технолошки бум, според анализата на Џих, е во голема мера илузија на хартија изградена врз опасен сметководствен трик. Група аналитичари на „Фајненшл тајмс“ ја пресметаа повратната инвестиција во инфраструктурата за вештачка интелигенција за гиганти како „Мајкрософт“, „Гугл“, „Мета“ и „Оракл“ до 2030 година.
Резултатите се катастрофални: дури и под нереално великодушните претпоставки дека овие компании немаат никакви трошоци за електрична енергија, плати или режиски трошоци, повратната инвестиција во вештачка интелигенција кај „Мајкрософт“ е негативна и изнесува минус 9,2%, кај „Гугл“ минус 15,7%, а кај „Оракл“ катастрофални минус 35,6%. Само „Амазон“ има мал плус од 7,2%.
Па, како јавноста создава слика за рекордна добивка?
Џих наведува дека парите всушност се вртат во круг. Големите технолошки компании инвестираат милијарди во стартапи за вештачка интелигенција како „ОпенАИ“ и „Антропик“. Потоа тие стартапи ги трошат истите пари за да ангажираат компјутерска моќ и клауд сервери од истите тие технолошки гиганти.
Големите компании ги евидентираат тие пари во своите книги како чиста добивка, врз основа на која цената на нивните акции расте, што потоа им служи како оправдување да издадат стотици милијарди нови обврзници и да позајмуваат за уште поголеми инвестиции. Овој маѓепсан круг функционира само додека компаниите се приватни и ги одредуваат своите вредности, но во моментот кога ќе излезат на берза, пазарот ќе ја одреди вистинската вредност. Ако тие бројки се пониски, целиот процес се менува и меурот пука.
Геополитички притисок, нафта и безнадежната ситуација со каматните стапки
Целата ситуација е дополнително драматизирана од макроекономскиот и геополитичкиот контекст. Ормутскиот теснец, клучната светска артерија за транспорт на нафта, е затворен три месеци поради војната во Иран, а резервите на нафта паѓаат на критично ниво.
Џих цитира проценки од нафтената индустрија, според кои цената на нафтата би можела да скокне на 150 до 160 долари за барел во наредните недели.
Кога ова ќе се случи, земјите увознички итно ќе имаат потреба од американски долари за да купат скапа нафта, а најбрзиот начин да ги добијат е да ги продадат американските државни обврзници што ги поседуваат. Масовната продажба на обврзници автоматски ќе ги зголеми каматните стапки, што значи дека позајмувањето пари станува екстремно скапо за владите, бизнисите и граѓаните.
Шефот на ФЕД притиснат во ќош
Во центарот во тој хаос е новиот шеф на американската централна банка (ФЕД), Кевин Ворш, кој беше назначен од Доналд Трамп со мисија да ги намали каматните стапки. Но, Ворш сега е фрлен во ќош: ако ги намали каматните стапки во услови на нафтен шок, ќе ја сруши вредноста на доларот и ќе ја запали инфлацијата.
Ако ги зголеми за да ја ограничи инфлацијата, ќе го сруши берзата бидејќи трошоците за задолжување за технолошките компании стануваат неодржливи.
Целиот овој меур на вештачка интелигенција, кој моментално држи дури 49% од вредноста на целиот американски берзански индекс S&P 500, се најде под невиден притисок токму во моментот кога се подготвуваат трите најголеми IPO во историјата.
Лекција по историја: Технологијата победува, но раните инвеститори губат
Џих забележува дека историјата нуди многу специфични лекции за овие ситуации и прави паралели со големиот железнички бум од крајот на 19 век, како и со експанзијата на оптичките кабли во 1990-тите. Во двата случаи, технологијата беше вистинска, револуционерна и го промени светот засекогаш - железниците и оптичките кабли се сè уште темел на нашето општество денес.
Сепак, скоро сите почетни инвеститори кои го финансираа тој почетен бум и купија акции на врвот на лудилото беа целосно збришани и изгубија сè, бидејќи тие компании на крајот банкротираа. Само години подоцна, нова група искусни инвеститори ја купија истата таа инфраструктура од банкрот за ситни пари и изградија богатство врз неа.
Тука лежи главната опасност од она што Џих го нарекува „балон на заработка“. За разлика од класичните балони каде што цените на акциите дивеат без никаква врска со заработката, тука самите заработки во книгите се вештачки зголемени од претходно споменатите кружни трансакции, што прави сè да изгледа навидум здраво и евтино за аналитичарите - исто како што сè изгледаше одлично со банките и недвижностите непосредно пред Големиот пад од 2008 година.
„Постои огромна разлика помеѓу победата на технологијата и победата на инвеститорите“, заклучува Џих, предупредувајќи ги граѓаните внимателно да проверат што точно има во нивните инвестициски и пензиски фондови пред системот да ги принуди да купат претеран сон за вештачка интелигенција.
(Vecer.mk VIA)
© Vecer.mk, правата за текстот се на редакцијата
