Вечер анализа

Како настанал терминот и што е Банана Република?

Банана Република - сите сме слушнале за овој термин кој претставува навреда за некоја земја (друга или сопствена). Но, што навистина значи? Зошто се користи овој термин и што точно се подразбира под него? За таа интересна приказна, на која денес ќе се посветиме, на крајот можеби ќе можеме да процениме колку "Банана Република" можеби ни се заканува на сите нас. Сите ние потенцијално на крајот би можеле да завршиме во една Банана Република, а животот во таква е лош, многу лош.

Пред сè, треба да се каже дека терминот денес се користи малку поинаков од оригиналниот, но идејата останува иста. Па, започнуваме со откривање на основното значење. Својствениот термин Банана Република беше користен првенствено за нестабилните земји од Латинска Америка чии економии во голема мера зависеа од извозот на ограничен број производи, на пример, банани.

Зошто земјите од Латинска Америка толку долго време се политички крајно нестабилни, движејќи се од една воено-правна диктатура во друга? Затоа што на некои од нив им одговараа такви, жестоки, но за бизнис одлични, режими. Одговор е лесно да се погоди - главниот кривец за нестабилноста на Латинска Америка е американскиот империјализам, не поради тоа што во САД постои нешто длабоко фокусирано на оспорувањето на своето пошироко соседство, туку поради самото тоа што САД е најголемата капиталистичка сила на светот и од тука доаѓаат водечките корпорации со волја да експлоатираат други земји од светот.

Што е типично за една Банана Република?

Она што е типично за капитализмот е жестоко искористената територија - најчесто имаме голема осиромашена работничка класа која работи до изнемоштеност да заработи притоа доволно малку за да се одржи во живот, а со неа има ниска локална елита - плутокрација составена од политичка, бизнис и воена елита.

Што излегува? Токму така, дека сите сме на некој начин "Банана Република", само разликите варираат. Секоја држава на светот денес е конципирана така што на неа се наоѓа таква или онаква елита, додека повеќето жители живеат во многу посиромашни услови од споменатите.

Секако, здравата демократија помага, барем малку, психолошки, затоа што главните експонати можат да бидат сменети секоја година, но тоа не е премногу ефективно, затоа што демократијата сигурно не може да ги смени корпорации, туку само политичарите кои им одговараат првенствено.

Но, тоа се повеќе или помалку познати работи, да се вратиме на терминологијата за Банана Република, од каде доаѓа? Првиот е термин кој го користеше американскиот писател Вилијам Сиднеј Портер (познат под својот псевдоним О. Хенри) во својата книга "Зелки и кралеви" од 1904 година, нарекувајќи ја "Банана Република" фиктивната Република Анчуриј. Оваа колекција на кратки приказни е инспирирана од вистинска држава, односно неговиот престој во Хондурас во 1896 и 1897 година.

Економскиот и политичкиот термин доаѓа од таму, а тоа е земја што всушност постои само за приватниот бизнис да извлече профит од неа. Со други зборови, Банана Република е земја која се води како деловно претпријатие со цел остварување профит.

Се е организирано да му се угоди на приватниот бизнис, така што профитот што излегува од таа земја останува во рацете на приватниот бизнис, додека долговите што ги создава државата останува - како тоа е само прикладно од перспектива на капиталистите – јавни долгови! Токму така, жителите на оваа земја, кои веќе работат само за да можат да преживеат и да создадат профит за капиталистичката класа, мора да бидат и оние кои ќе платат огромни долгови што државата ги прави, меѓу другото, да му помогне на приватниот капитал во остварувањето на поголем профит.

Оригинална Банана Република

Историја на првата Банана Република започнува со појава на банана на американскиот пазар во 1870 година. Првиот продавач на банана во САД бил капетанот на трговскиот брод Телеграф, Лоренцо Доу Бејкер. Бананите ги купил на Јамајка и ги продал во Бостон, остварувајќи профит од 1.000%!

На Американците им се допаднале бананите. Бананите се храна (тропско овошје), а можеле да се купат поевтино од овошјето кое локално се одгледувало во САД, на пример, јаболката. На пример, во 1913 година за 25 центи во САД, можело да се купат десет банани, но само две јаболка.

Конзумирањето на банани го поттикнал и железничкиот тајкун Хенри Мејгс, кој веќе во 1873 година почнал да подига плантажи со банани покрај железницата што ја градел во Костарика. Прво, плантажите се користеле за да ги нахрани своите работници со банани, но подоцна ги извезува на американскиот пазар. Тој и неогвиот внук Мајнор Кит ја основале во средината на 1870-тите години компанијата "Тропска трговска и транспортна компанија", која подоцна ќе стане половина од злогласната неоколонијална корпорација"Јунајтед фрут компани".

До 1930-тите години "Јунајтед фрут" (УФЦ) има 90% од целокупната трговија со банани. Во исто време, на просторот на Латинска Америка станува силен неоколонизатор, со помош на корумпирани локални режими, добива контрола над огромните простори на аграрната земја, често на сила движејќи го локалното население од земјиштето и претворајќи го во нископлатени работници.

На пример, тогашните власти во Хондурас им дале на американските компании 500 хектари земјиште за банани за секој километар железница што тие ги градат во нивната земја. Народот на Хондурас честопати ја нарекува Ел Пулпо ("Октопод") заради големо влијание. Компанијата УФЦ станала исклучително моќна и опасна, подготвена и насилно да ја промени политичката структура на земјите за да ги оствари свои интереси.

Компаниите имале и свои платенички војски, кои, по потреба, правеле државни удари. Таков е примерот во Хондурас 1911 година кога од власт е соборен претседателот Мигел Р. Давила за да биде поставен генералот Мануел Бонила. Давила не бил по волја на САД, не бил доволно бизнис-ориентиран, а на големо се задолжувал во Британија, што тогаш претставувало геополитички ризик за САД (доктрината на Монро од првата половина на 19 век е причината за ова – според истата, секоја експанзија на влијанието на Европските сили на просторот Америка смета за чин на агресија).

Хондурас стана прва вистинска Банана Република - американските мултинационални корпорации целосно ја контролираа земјата, исто така поради фактот што ги граделе (и задржале контролата) врз клучната инфраструктура на Хондурас, како што се патишта, пристаништа, железници, но и комуникација (телефон и телеграф) .

Банана Република денес

Хондурас можеби е прва "Банана Република", но сигурно не е единствена. Многу други земји, од Латинска Америка, како Гватемала, станаа Банана Републики.

Не, ова паѓање под нео-колонијалниот удел на корпорациите не е нешто што се случувало, и сеуште се случува, само во Латинска Америка. Секоја земја која не е една од светските сили, би можела - и ќе биде ако не се чува – да стане Банана Република.

Секако, бананите се само еден ресурс, може да биде било кој. На пример, Малдиви се под доминација на компании за одмор, Чиле е под власт на рударските корпорации, на Филипините преовладуваат тутунските корпорации ... Што е со Хондурас?

Хондурас останува Банана Република до денес, жителите на таа земја и понатаму се робови на нео-колонијализам. Во 2009 година во уште еден државен удар беше отстранет демократскиот претседател Мануел Зелаја, левичар. Заинтересираната, тогашната државна секретарка на САД, Хилари Клинтон, во јавноста го осуди соборувањето на демократски избраниот претседател, но подоцна во нејзините е-маил пораки, кои се појавија во јавноста, се открива дека во суштина водела контрадикторна политика, работејќи на тоа Зелаја во ниеден случај да не успее да се врати на власт.

Со други зборови, САД активно работеле на спречување на враќањето на демократијата во Хондурас. Тоа ни покажува дека Банана Републики и понатаму се создаваат, секој пат, но можеби таквата некогашна неоколонијална политика повеќе не се спроведува толку дрско и толку очигледно.

Конечно, постои ли закана од создавање на банана републики во Европа? Секако - сите држави, особено оние кои се слаби, се во опасност да бидат владеени од странски корпорации, а истите корпорации никогаш нема да дозволат да се развиваат автентични демократии во земјата.

Како да знаете дали некоја земја е "Банана Република"? Тестот е ист како и за Хондурас и за сите други земји во светот – со поставување на овие прашања: Кој ја контролира сообраќајната инфраструктура на таа земја? Кој ги контролира комуникациите: телефон и интернет? Кој го контролира здравството? Кој ја контролира војската? Кој ја контролира индустријата? Одговорот лесно се добива и често не е добар. (vecer.mk)

Поврзани

Најнови вести

Коментари